TRUYỆN TRUYỀN KỲ TRUNG QUỐC - LÂM NGỮ ĐƯỜNG

 

TRUYỆN TRUYỀN KỲ TRUNG QUỐC

LÂM NGỮ ĐƯỜNG

NGUYỄN QUỐC ĐOAN dịch

MỤC LỤC

Lời Giới Thiệu của Soạn Giả

Dế

Chàng Mọt Sách

Nam Kha Thái Thú

Con Sói Trong Non

Tấm Bia Trinh Tiết

Pho Tượng Quan Âm Còn Lại

Khách Râu Xoăn

Nàng Oanh Oanh

Lá Thư Vô Danh

Bạch Viên

Quán Se Tơ

Thi Xã

Người Hóa Cọp

Người Hoá Cá

Một Đêm ở Cung Long Vương

Ghen

Địch Phu Nhân

Ly Hồn Ký

Tiểu Tạ

Diệp Hạn

o0o

Lời Giới Thiệu của Soạn Giả

Các truyện tập hợp trong sách này đều là những đoản thiên tiểu thuyết kiệt tác trứ danh nhất của Trung Quốc, Dĩ nhiên đoản thiên tiểu thuyết kiệt tác của Trung Quốc không chỉ có bấy nhiêu. Sách này viết là để giới thiệu với bạn đọc phương Tây, do đó việc trích tuyển và trùng biên có giới hạn. Hoặc bởi chủ đề, hoặc bởi tài liệu, hoặc bởi sự dị biệt về xã hội và thời đại mà rất nhiều danh tác không thể đưa vào đây được, do đó không tuyển. Các truyện được tuyển đều có tính chất thích hợp với yếu chỉ của đoản thiên tiểu thuyết hiện đại.

Yếu chỉ của đoản thiên tiểu thuyết là miêu tả nhân tính "chích liền tóe máu" (ý nói đánh trúng điểm yếu) hoặc biểu hiện những tri kiến chân thực, sáng rỡ trong cuộc sống, nhân đó khêu gợi lòng trắc ẩn của nhân loại, tình yêu và lòng đồng tình khiến người đọc cảm thấy khoái cảm.

Tiểu thuyết cần phải có phổ thông tính, không thể tối tăm khó hiểu, cũng không phải tốn công giải thích dài dòng rồi mới đạt được mục đích mong muốn. Những truyện được tuyển trong sách này, có những truyện có bối cảnh và hương vị cửa một thời đại rất xa xưa, tuy có vẻ đẹp kỳ lạ và đặc thù của Trung Quốc song không đến nổi khiến người đọc khó hiểu và không thể cảm thông.

Loài người đều thích nghe những truyện hay tuyệt diệu, từ xưa đã vậy, các nơi đều thế, Trung Quốc lại càng như vậy. Trong hai quyển TẢ TRUYỆN (thế kỷ 3 trước Công nguyên) và SỬ KÝ (thế kỷ 2) có những bối cảnh miêu tả nhân vật và những cuộc xung đột, tranh đấu rất hoạt bát sống động. Thế kỷ thứ nhất, các sự kiện thần quái được ghi thuật rất nhiều nhưng có khuyết điểm là thiển lậu. Đoản thiên tiểu thuyết chỉ thực sự thành một hình thức nghệ thuật kể từ đời Đường (thế kỷ 8 và thế kỷ 9), trong đó những đoản thiên tiểu thuyết dồi dào tính nghệ thuật nhất lại thuộc thể loại truyền kỳ.

Loại truyện truyền kỳ này đều ngắn, gọn, thường chỉ khoảng nghìn chữ trở lại, viết theo lối văn cổ, đặc biệt sống động lạ kỳ, vô cùng kích thích trí tưởng tượng. Người, đời sau không thể mô phỏng được, hoặc giả có người viết lại bằng lối ngữ thể (kim văn) thì sự việc kéo lằng nhằng, thêm thắt tình tiết. Làm thế cũng chỉ tốn công vô ích.

Đời Đường không chỉ là thời đại hoàng kim của thơ ca mà còn là thời đại hoàng kim của đoản thiên tiểu thuyết Trung Quốc nữa. Đời Đường cũng như thời đại Elizabeth của Anh, phương pháp viết theo chủ nghĩa tả thực còn chưa hứng khởi, tư tưởng người thời ấy còn dồi dào bay bổng, huyễn tưởng tự do, tâm tình buông thả, người sau này không thể bì kịp.

Bấy giờ, các truyện Phật giáo thâm nhập vào xã hội Trung Quốc. Đạo giáo được hoàng thất và giới quan lại tôn sùng. Đối với người thời ấy thì trên đời không có gì là kỳ lạ, việc gì cùng có thể thực hiện được. Có thể bảo đời Đường là thời đại của pháp thuật, vũ hiệp, chiến tranh và lãng mạn. Nói rộng ra, triều Tống là thời đại của văn học theo chủ nghĩa duy lý, đời Đường là thời đại của văn học lãng mạn tưởng tượng. Thuở ấy còn chưa có hí kịch và trường thiên tiểu thuyết, song những truyện truyền kỳ của người thời ấy viết thì thần bí tuyệt diệu, các đời sau không thể nào sánh bằng. Vì vậy, sách này tuyển phân nửa là truyền kỳ đời Đường.

Tiếp theo truyền kỳ đời Đường là những thoại bản của người đời Tống, tức là những "bạch thoại thuyết bộ" của những người kể sách thời ấy. Thoại bản là một dạng phát triển mới của tiểu thuyết, cùng với truyền kỳ trở thành hai loại đoản thiên tiểu thuyết của Trung Quốc. Bộ tổng tập lớn nhất về đoản thiên tiểu thuyết cổ điển là Thái Bình Quảng Ký viết vào năm 981 sau kỷ nguyên, tức năm đầu triều Tống. Bộ này là yếu lược của cả một nghìn năm đoản thiên tiểu thuyết. Cho dù có bảo bộ tổng tập này là đặc trưng của một thời đại thì cũng không sai, vì tinh hoa của truyền kỳ tiểu thuyết đời Đường đều ở trong bộ sách ấy.

Thời kỳ thịnh hành của truyền kỳ tiểu thuyết còn là thời của loại văn học kể miệng nơi quán trà, tiệm rượu, càng ngày càng phát triển trở thành một loại giúp vui rất thông tục của thời ấy. Thuở ấy, ở kinh đô nhà Tống, có rất nhiều hạng kể sách đủ loại: có người giỏi kể chuyện lịch sử, có người giỏi kể truyện tôn giáo thần bí, có người giỏi kể truyện ký anh hùng. Sách "Đông Pha Chí Lãm" ghi rằng các bậc cha mẹ thời ấy mỗi khi bị con cái quấy quá thường đuổi chúng ra ngoài đường nghe người kể truyện.

Tống Chân Tông (1023 - 1063) thường truyền cho các quan mỗi ngày kể một truyện. Gần đây người ta phát hiện được hai bộ thoại bản, trong đó ghi lại những truyện bạch thoại tiểu thuyết sớm nhất, hay nhất của Trung Quốc. Nếu căn cứ vào nội dung của tác phẩm mà phán đoán thì tác giá phải là người đời Tống (thế kỷ 11, 12), Một quyển là "Kinh Bản Thông Tục Tiểu Thuyết", trong đó có tám thiên tiểu thuyết đều tuyệt diệu, hai tiểu thuyết về ma quỷ, một tiểu thuyết về phạm tội, một tiểu thuyết cực kỳ dâm uế. Tiểu thuyết dâm uế này trong các bản in ngày nay đều bị lược bỏ không lấy. Sách này tuyển "Triển Ngọc Quan Âm" và "Tật Đố" (Ghen) là hai truyện rút từ "Kinh Bản Thông Tục Tiểu Thuyết". Quyển tiểu thuyết nữa là "Thanh Bình Sơn Đường", xét ra thì bản này ra đời sớm nhất là khoảng năm 1541 đến 1551 triều Minh, những tiểu thuyết đại loại như "Kim Cổ Kỳ Quan" ít nhất cũng có đến năm, sáu bộ, trong số ấy "Kim Cổ Kỳ Quan" là bộ được nhiều người biết nhất. Thực ra "Kim Cổ Kỳ Quan" cũng chỉ tuyển đoản thiên tiểu thuyết ở một bộ tổng tập khác là "Cảnh Thế Thông Ngôn". Khuyết điểm của bộ này là ở thể tự thuật và chỉ giới hạn ở tiểu thuyết đời Đường, chủ đề của truyện lại quá lộ, cách kể cũng tầm thường, thô kệch. Tuy trong "Kim Cổ Kỳ Quan" cũng có nhiều truyện thú vị nồng hậu, song không làm rõ được cá tính của nhân loại, ý nghĩa cũng chẳng sâu xa. Các đoản thiên tiểu thuyết đầu đời Đường và đời Tống tuy ngắn nhưng về mặt nhân sinh và hành vi của con người đều khiến người đọc nảy sinh cảm xúc kỳ lạ về cái hay tuyệt vời của nó.

Lúc biên dịch sách này tôi tuyển chọn đoản thiên tiểu thuyết đủ loại. Trong những tiểu thuyết mạo hiểm và thần bí, tôi cho truyện "Cầu Nhiệm Khách" (Khách Râu Quăn) đứng đầu. Đó là truyện ngắn rất hay đời Đường, cách miêu tả nhân vật và truyện tích cực kỳ sống động, không chút vẽ vời, khiên cưỡng, làm tổn thương vẻ tự nhiên của truyện. Ái tình và thần quái là đề tài có rất nhiều trong tiểu thuyết. Chớ nghĩ rằng tiểu thuyết phạm tội, tiểu thuyết mạo hiểm hoặc tiểu thuyết thần quái là không liên can hoặc có rất ít tình yêu. Đủ thấy cổ kim Đông Tây khiến cho độc giả xúc động tâm thần, chính là truyện tình yêu nam nữ. Dù vậy, nhưng nếu nam nữ tình nhân gặp dịp lập tức lên giường ăn nằm với nhau thì rất bậy bạ. Truyện ái tình đời Minh có rất nhiều loại như thế. Thế nên sách này không tuyển nhiều truyện ái tình. Truyện "Thôi Oanh Oanh" mà sách này tuyển là một truyện tình rất nổi tiếng ở Trung Quốc, khuyết điểm về cách kể tuy không tránh khỏi nhưng ít nhất cũng còn giữ được tính cách sôi nổi. Sách ghi lại truyện này cũng là để giúp các bậc khuê tú mọi nhà tìm hiểu kinh nghiệm. Tác giả là một thi nhân kiệt xuất và sau khi truyện này được chuyển thành hý kịch "Tây Sương Ký", tác phẩm lại càng thêm văn vẻ, thi cú đẹp đẽ, sử dụng được tất cả cái tinh xảo của văn tự Trung Quốc, nên sớm được nổi tiếng khắp mọi nhà, khoái trá miệng người. Từ truyện này làm gốc, người sau còn viết thành tám vở kịch khác nữa.

"Địch Thị" ghi lại truyện một người đàn bà có chồng tư thông với người khác. Trong truyện có một số đặc điểm làm tăng vẻ đặc sắc cho truyện. Tuy là truyện ngoại tình nhưng chỉ vì hôn nhân bất hạnh mà nên nông nỗi, xét về tình có thể cảm thông tha thứ.

Ma quỷ trong văn học Trung Quốc không ngoài hai loại quyến rũ người và dọa người, trong đỏ phần lớn là quyến rũ, mê hoặc người. Ma quỷ đẹp đẽ quyến rũ người phần nhiều đều do những thư sinh nghèo tưởng tượng ra. Là vì thư sinh nghèo, bất kể có vợ hay chưa, một mình ở chốn thư trai, hằng mơ tưởng được một người đẹp làm bạn với mình. Suốt đêm ngồi lặng lẽ, thích nhất là được gặp hồn người con gái đẹp lẳng lặng xuất hiện dưới ánh đèn lung linh, ảm đạm, vẻ mặt tươi cười, cười duyên dẫn dụ. Rồi sau đó sinh con cái, bệnh hoạn thì có người săn sóc ân cẩn. Truyện "Tật Đố" (Ghen) tả hai nữ quỷ mê hoặc dọa người kinh sợ, nguyên ý của tác giả là muốn làm cho độc giả khiếp hãi. Truyện "Tiểu Tạ" thì lại miêu tả loại nữ quỷ khác, ngây thơ, hồn nhiên, khôi hài, cợt đùa thú vị, vốn là quỷ nhưng lại là bạn của người. Tác giả truyện này là Bồ Tùng Linh (1630 - 1715) là nhân vật đời Thanh duy nhất trong số các tác giả trong sách này.

Truyện 'Thư Si" (Chàng Mọt Sách) là tác phẩm phúng thích chính trị, ghi lại truyện một nàng thiếu nữ thêu trên tấm thẻ sách, từ trong sách Hán Thư bước ra dạy cho một thư sinh nghèo cái đạo cầu làm quan và làm sao chiếm được công danh, chẳng phải chỉ do tài năng kinh luân đầy bụng.

Các tác giả tiểu thuyết thần quái Trung Quốc kể có hàng trăm người, nhưng miêu tả sâu sắc đến chỗ vi diệu, truyện hay sống động thì chỉ có một họ Bồ mà thôi. Họ Bồ sở trường về tả đàn bà ghen và các truyện kinh dị, ai ai cũng thích, cũng là người không ai sánh kịp. Họ Bồ đặc biệt thích tiên chồn. Những tác phẩm tả tiên chồn hóa thân thành gái, dùng sắc đẹp mê hoặc người, rất nhiều. Trong những kiệt tác của ông, sách này tuyển ba truyện, một trong đó là truyện nhi đồng tên "Súc Chức" (Dế).

Có thể bảo tiểu thuyết huyễn tướng và tiểu thuyết u mặc đời Đường đã tự thành một thể cách riêng. Ở đây lấy bốn thiên truyện của Lý Phục Ngôn làm đại biểu. Tuy danh tiếng của họ Lý không bằng Lý Công Tá (tác giả truyện "Nam Kha Thái Thú") nhưng tác phẩm của ông thanh thoát khôi hài, huyễn tưởng phơi phới, chứa đầy những đặc trưng của tiểu thuyết đời Đường, hay đặc biệt. Họ Lý sinh ở nửa đầu thế kỷ thứ 9, chính vào thời toàn thịnh của truyền kỳ tiểu thuyết. Xét toàn bộ truyền kỳ từ đời Đường, bốn phần năm danh tác đều viết ở nửa đầu thế kỷ thứ 9. Những tác gia truyền kỳ cùng thời với Lý Phục Ngôn có Đoàn Thành Thức (tác giả "Diệp Hạn"), Lý Công Tá (tác giả "Nam Kha Thái Thú Truyện"). Tướng Phòng, Từ Vĩnh Như, Trần Hồng, Bạch Hành Gián (em trai nhà thơ Bạch Cư Dị), Nguyên Chẩn (tác giả "Oanh Oanh Truyện")...

Thế kỷ thứ 9 là thời đại của truyền kỳ tiểu thuyết đời Đường, cũng như thế kỷ thứ 8 là thời đại của thơ ca đời Đường vậy. Thời ấy truyền kỳ tiểu thuyết thành một phong trào rực rỡ. Tể Tướng Ngưu Tăng Nhụ cũng là một tác giả rất nổi tiếng. Trong số những truyện thần quái của ông có truyện "Tam Thốn Cao Chi Chu Nho Tòng Sự Chiến Trường Sát Phạt" và các truyện mạo hiểm khác. Lý Phục Ngôn viết truyện thần quái nối theo Ngưu Tăng Nhụ. Xét về tài liệu và kỹ xảo có thể bảo là "thanh xuất ư lam", xuất sắc hơn nhiều.

Đọc các truyện loại này, người đọc có cảm giác lạc vào thế giới thần diệu hư huyễn, thiên biến vạn hóa lạ kỳ mà việc nào cũng cứ như thật; phong vị cũng như truyện "Nghìn Lẻ Một Đêm" nhưng thú vị lạ lùng. Truyện "Diệp Hạn" cũng được viết vào thời đó, đi đầu trong việc viết những truyện loại này trên thế giới. Trong truyện có bà mẹ ghẻ ác nghiệt, cô em khác mẹ ác nghiệt có việc đánh mất hài, viết trước Des Perriers ở Âu Châu (năm 1588) đến hơn 700 năm.

Truyện trong sách này không hoàn toàn dịch sát^[1], mà thực ra cũng không thể nào dịch sát được. Khi dịch tất cần phải giải thích thêm về ngôn ngữ, phong tục để độc giả dễ hiểu, về mặt kỹ xảo của tiểu thuyết hiện đại lại càng không thể gò bó theo nguyên văn mà không cải biên. Do đó, sách này dùng biện pháp trùng biên (viết tại), viết bằng hình thức mới. Trong các tiểu thuyết của Bồ Tùng Linh và Lý Phục Ngôn, sự cải biên rất nhỏ. Lúc viết lại một số truyện, tác giả có chỗ tỉnh lược, có chỗ thêm thắt ít nhiều để cho truyện thêm hay, đẹp. Nếu so sánh trùng biên tiểu thuyết với những lời kể sách đời trước ở Trung Quốc thì những chỗ sửa đổi trong sách này cũng không đáng kể, mà dù có sửa đổi cùng vẫn không trái ngược với bản chính. Nếu muốn, xin độc giả cứ xem thêm tài liệu khảo về nguồn gốc của truyện chép trên đầu mỗi truyện^[2].

Truyện "Triển Ngọc Quan Âm" và "Trinh Tiết Phường" tôi đã từng đăng trên báo "Woman’s Home Companion", truyện "Diệp Hạn" tôi đã từng đăng trong bài báo "The Wisdom of China and India".

LÂM NGỮ ĐƯỜNG

^[1] Bài tựa này ở bản dịch tiếng Anh của Lâm Ngữ Đường, dịch giả dịch theo bản tiếng Hoa.

^[2] Phẩn này dịch giả lược bỏ không dịch.

TRUYỆN TRUYỀN KỲ TRUNG QUỐC - Diệp Hạn

Đọc các truyện loại này, người đọc có cảm giác lạc vào thế giới thần diệu hư huyễn, thiên biến vạn hóa lạ kỳ mà việc nào cũng cứ như thật; phong vị cũng như truyện "Nghìn Lẻ Một Đêm" nhưng thú vị lạ lùng. Truyện "Diệp Hạn" cũng được viết vào thời đó, đi đầu trong việc viết những truyện loại này trên thế giới. Trong truyện có bà mẹ ghẻ ác nghiệt, cô em khác mẹ ác nghiệt có việc đánh mất hài, viết trước Des Perriers ở Âu Châu (năm 1588) đến hơn 700 năm. (Lâm Ngữ Đường)

Diệp Hạn

Trước đời Tần Hán, ở sơn động nọ có một vị tù trưởng, người bản địa gọi ông ta là Ngô động chủ. Ông có hai vợ, người vợ cả chết để lại một con gái nhỏ tên là Diệp Hạn. Diệp Hạn thông minh, lanh lợi, giỏi nghề may thêu, được cha rất thương yêu.

Khi cha mất, Diệp Hạn bị mẹ sau đối xử rất tàn tệ, thường bắt cô bé phải bổ củi hoặc sai đến chỗ nguy hiểm như nơi giếng sâu vực thẳm để gánh nước.

Một hôm, Diệp Hạn bắt được một con cá dài khoảng hai thốn (tấc Tàu), vây hồng, mắt vàng. Cô bé đem về thả vào bồn nước. Cá lớn nhanh như thổi đến nỗi bồn nước cũng không chứa nỗi, Diệp Hạn bèn thả cá vào cái ao sau phòng mình.

Mỗi lần Diệp Hạn ra ao, cá lại ngồi lên gối đầu trên mặt nước, nhưng nếu là người khác thì chẳng khi nào cá ngồi lên.

Thấy Diệp Hạn có những hành động lạ, người mẹ kế sinh ngờ và rình theo dõi. Nhưng dù bà rình lâu thế nào, cá cũng không chịu ngồi lên.

Một hôm, bà nảy ra một kế, bảo Diệp Hạn:

- Con ơi, con làm lụng mệt nhọc. Mẹ cho con tấm áo cánh này!

Rồi bà bảo Diệp Hạn thay bộ quần áo cũ, mặc bộ quần áo mới rồi đi đến một cái giếng rất xa nhà để gánh nước. Diệp Hạn đi rồi, bà liền mặc bộ quần áo cũ của cô, giấu con dao sắc trong tay áo, xăm xăm đến bên ao gọi cá lên. Cá vừa ló lên, bà đã cho một dao chết tươi. Bây giờ, con cá đã dài đến một trượng (mười thước Tàu).

Đem cá lên nhà, bà liền nấu nướng ăn, thấy mùi vị ngon hơn cá thường rất nhiều. Ăn xong, bà đem giấu đầu cá, vùi xuống dưới một đống phân.

Hôm sau Diệp Hạn trở về. Cô bé ra ao gọi cá thì không thấy cá đâu nữa. Cô khóc lóc mãi cho đến khi một vị đầu tóc rồi bù, quần áo lam lũ từ trên trời bước xuống, an ủi:

- Thôi con ơi, nín đi! Mẹ kế của con đã ăn thịt con cá rồi, xương đầu cá còn vùi ở đống phân đó. Về đi con! Nhớ giấu kỹ đầu cá vào trong phòng. Sau này nếu có muốn yêu cầu điều gì, con cứ cầu khấn đầu cá tất sẽ được như nguyện.

Diệp Hạn vâng lời, làm theo người nọ. Chẳng bảo lâu, Diệp Hạn có đủ vàng bạc, châu báu, đồ trang sức và áo quần đẹp đẽ. Mọi thứ rất đẹp, hỏi cô gái nào thấy mà chả mê?

Vào đêm mừng hội ở sơn động, mẹ kế sai cô ở nhà canh giữ vườn cây trái. Đợi bà mẹ đi rồi, cô liền diện bộ quần áo lục, cũng đi dự hội. Đứa em gái trông thấy, liền bảo mẹ:

- Mẹ ơi, cô nương kia sao giống chị con quá.

Bà mẹ kế hình như cũng nhận ra cô. Diệp Hạn thấy họ nhìn mình có vẻ ngờ vực liền bỏ chạy. Chạy vội vàng hoảng hồn làm rơi mất một chiếc hài. Chiếc hài được dân trong sơn động nhặt được.

- Mẹ kế về nhà thấy Diệp Hạn đang ôm gốc cây ngủ thì tan hết mọi nỗi nghi ngờ.

Cách sơn động không xa, có một vương quốc tên là Đã Hoàn. Nước ấy binh lực hùng mạnh, gồm hai mươi bốn đảo, bờ biển dài rộng hàng nghìn dặm. Dân của Ngô động chủ đem bán chiếc hài nhặt được cho người nước Đã Hoàn. Rồi dần dần chiếc hài đến tay Quốc vương. Quốc vương ra lệnh cho phụ nữ trong cung ướm thử chiếc hài nhưng không ai đi vừa. So với bàn chân nhỏ nhất của cung nhân, hài nọ còn nhỏ hơn một thốn. Vua bèn ra lệnh cho đàn bà con gái trong nước đến thử hài. Kết quả vẫn không một ai đi vừa.

Quốc vương thấy chiếc hài có lai lịch lạ kỳ, cho lệnh bắt giam gã bán hài, dùng khổ hình tra khảo. Gã đáng thương nọ cũng không biết hài ở đâu ra. Sau cùng nhà vua ra lệnh để chiếc hài bên đường, sai lính đi tra xét từng nhà, hễ thấy ai có một chiếc hài như thế thì bắt tiến cung. Nhà nhà đều bị lục tìm, vì vậy Diệp Hạn bị binh lính phát hiện.

Cô vâng lệnh ướm thử chiếc hài, vừa khít. Rồi cô mặc bộ quần áo xanh lục, chân đi hài, xuất hiện trước đám đông. Trông cô lộng lẫy như tiên trên trời. Quan liền viết tờ tâu vua. Vua hạ lệnh đưa Diệp Hạn tiến cung. Nàng đem theo cả cái đầu cá.

Diệp Hạn rời sơn động vào cung rồi, người mẹ kế và đứa con gái bị một trận đá trút đè chết. Dân bản địa thương hại đem chôn cất tử tế. Trên mộ dựng tấm bia đá khắc chữ Hận Phụ Chủng (Mộ người đàn bà hận) và tôn hai người là thần Hôn Nhân, hương lửa cúng kiến rất thịnh. Ai cầu xin về việc hôn nhân cũng đều linh ứng.

Trở về đảo, nhà vua lập Diệp Hạn làm Hoàng Hậu. Lấy nhau được một năm, nhà vua khẩn cầu xương đầu cá để có được nhiều ngọc thạch, châu báu nhưng đều không được đáp ứng. Ông bèn đem chôn xương đầu cá ở bên bờ biển, dùng trăm hộc châu báu và vàng bạc vây quanh.

Về sau binh lính làm phản, nhà vua chạy đến chỗ chôn xương đầu cá thì thấy xương ấy đã bị hải triều cuốn mất, không còn làm thấy nữa.

Chuyện này do lão bộc Lý Sĩ Nguyên kể lại cho tôi nghe. Y là người Miêu (Mèo) ở Vinh Châu biết rất nhiều chuyện tích ở phương Nam.

Đoàn Thành Thức

CHÚ THÍCH CỦA SOẠN GIẢ:

Truyện này là một truyện trong Dậu Dương Tạp Tổ của Đoàn Thành Thức đời Đường. Đoàn rất thích ghi những truyện kỳ dị (Đoàn chết khoảng năm 863 sau công nguyên). Các học giả nghiên cứu truyện dân gian lưu truyền trên thế giới đều phát hiện truyện này có sớm nhất tại Trung Quốc. Ở các dân tộc Slave cũng có những truyện thế này, trong đó có những loài vật làm bạn với người. Dân tộc Nhật Nhĩ Man (Đức) cũng có truyện như thế này, trong đó cũng có việc mất hài. Riêng trong truyện Trung Quốc thì cỏ đủ cả hai chi tiết trên. Trên nguyên tắc, tác giả cho biết truyện này do nguời bộc nhân kể lại. Đó là người đất Vĩnh Châu nay thuộc tỉnh Quảng Tây. Người viết truyện này sớm nhất ở Âu Châu là Des Perriers trong tác phẩm 'Nouvelles Récréations et Joyeux Devis" xuất bản năm 1558.

CHÚ THÍCH CỦA DỊCH GIẢ:

Truyện này na ná truyện "Tấm Cám" của ta song đơn giản và kém thú vị nhiều, phải chăng là một dị bản?

Chúng tôi dịch để bạn đọc tham khảo. Từ đây gợi ra một vấn đề lý thú là chúng ta có thể nhận ra dân tộc tính của mỗi dân tộc qua những dị bản khác nhau. Xin lưu ý bạn đọc lối kể chuyện tinh thuần và truyền thống ở truyện này để so sánh với những truyện trên, những truyện đã được Lâm Ngữ Đường trùng biên, thiên về điêu trác nghệ thuật và khắc họa tính cách nhân vật theo kỹ thuật của tiểu thuyết hiện đại.

o0o

TRUYỆN TRUYỀN KỲ TRUNG QUỐC - Dế (Bồ Tùng Linh)

 

Các tác giả tiểu thuyết thần quái Trung Quốc kể có hàng trăm người, nhưng miêu tả sâu sắc đến chỗ vi diệu, truyện hay sống động thì chỉ có một họ Bồ mà thôi. Họ Bồ sở trường về tả đàn bà ghen và các truyện kinh dị, ai ai cũng thích, cũng là người không ai sánh kịp. Họ Bồ đặc biệt thích tiên chồn. Những tác phẩm tả tiên chồn hóa thân thành gái, dùng sắc đẹp mê hoặc người, rất nhiều. Trong những kiệt tác của ông, sách này tuyển ba truyện, một trong đó là truyện nhi đồng tên "Súc Chức" (Dế).

                                                                                           (Lâm Ngữ Đường)

Dế

Cát Đệ là cậu bé mười một tuổi. Một hôm cùng cha đi bắt dế. Đi cả ngày trời chẳng bắt được con nào, hai cha con trở về tay không nhưng cậu bé rất vui, vì hôm nay được cùng cha rong chơi, mà thích nhất là cha lại thành người bạn chơi tốt của cậu. Cát Đệ tính mẫn cảm. Năm lên năm tuổi, có hôm không rõ vì cớ gì làm cha nổi giận giơ roi định đánh, cậu hết hồn, mặt tái mét, khiến cha không nỡ đành quẳng roi di. Cậu bé sợ cha lắm. Cha năm nay 45 tuổi, người trầm mặc, ít nói ít cười. Cát Đệ, người thấp bé trông như trẻ mới lên chín, lên mười. Năm ngoái mẹ may cho bộ quần áo đón lớn, những tưởng cậu mau lớn lắm, vậy mà đến nay mặc vẫn còn thùng thình. Người cậu vốn đã gầy guộc, lại thêm cái đầu lớn đại, đôi mắt ngây thơ, to đen nháy và đôi má bầu bĩnh nên càng lộ vẻ yếu đuối. Bình thường cậu không bước đi đàng hoàng mà cứ luôn nhảy nhót như sáo, hoàn toàn còn tính trẻ con. Anh cậu hồi bằng tuổi cậu bây giờ đã là tay trợ thủ đắc lực của mẹ. Cát Đệ thì không được thế. Nay anh đã chết, chị lấy chồng xa, thành ra mẹ lại càng nuông chiều Cát Đệ quá lắm. Mẹ là người rất tội nghiệp, chỉ khi nào Cát Đệ nũng nịu thì mẹ mới mỉm cười một chút. Tuy đã mười một tuổi, Cát Đệ vẫn hơn hớn, vẻ mặt cứ như trẻ con, chỉ khi có điều gì sung sướng hoặc lo lắng thì trông cậu mới ra vẻ trẻ lớn. Như những trẻ khác, Cát Đệ cũng rất say chơi dế, hơn nữa cậu còn có sự say sưa thơ mộng và trí tưởng tượng đặc biệt của trẻ thơ. Cậu nhận thấy ngoài vẻ đẹp đẽ ra, dế còn hàm chứa bao nhiêu đặc tính tốt đẹp, cao thượng và cường tráng nữa. Thích làm sao cái miệng tuyệt vời khéo léo đến phức tạp của dế. Cậu tin chắc rằng dưới gầm trời này, trong tất cả mọi loài động vật, không tìm đâu ra được loại nào có được bộ khôi giáp đen bóng như dế. Cậu nghĩ giá những con vật lớn như chó, heo mà cùng có được bộ khôi giáp như thế thì tuyệt. Dĩ nhiên đời nào có chuyện đó và rõ là chẳng loài động vật nào sánh được với dế. Cậu mê dế từ hồi nhỏ xíu, cũng như những trẻ con miền quê, cậu nuôi dế, chọi dế. Chỉ thoáng nghe tiếng gáy re re, thấy thân thể và đầu dế lớn, nhỏ, nhìn cặp đùi độ dài, độ ngắn ra sao là cậu biết ngay dế thuộc loại nào, và đánh giá liền [là dế] hay, dở.

Nhà cậu, ngoài cửa số hướng Bắc có một vườn hoa. Cậu nằm trêu giường lắng nghe tiếng dế kêu và cho đó là thứ âm nhạc tuyệt trần. Trong âm thanh của loại nhạc ấy, cậu thấy xiết bao là lương thiện, là mỹ lệ và khỏe khoắn. Cậu học Luận Ngữ và Mạnh Tử với cha nhớ thật nhanh, nhưng quên cũng chóng, vậy mà nghe dế gáy, cậu hiểu rất rõ và không tài nào quên được. Dưới cửa sổ, cậu chất đống những gạch đá để dụ dế đến. Người lớn cơ hồ không thế hiểu được những trò như thế. Người tính tình nghiêm khắc như cha cậu tất nhiên lại càng không thể hiểu nổi. Thế mà hôm nay, lần đầu tiên cha đi với Cát Đệ, chạy loạn khắp sườn núi, tìm đủ cách để bắt cho được một con dế khỏe, hùng dũng, đấu giỏi.

Năm xưa, hồi còn nhỏ lúc sáu tuổi, Cát Đệ từng làm một việc động trời khiến mọi người khó quên. Cậu đem vào lớp một con dế, chẳng may bị thầy phát hiện, dùng chân chà nát bét. Cát Đệ giận quá chờ thầy vừa quay lưng, cậu liền phốc lên lưng thầy dồn hết sức vào nắm tay bé nhỏ đâm thùm thụp khắp người thầy giáo. Các bạn cười ầm ĩ. Thầy phải giằng co mãi với Cát Đệ mới thoát nổi.

Xế trưa hôm nay, trước khi đi, Cát Đệ thấy cha chẻ tre đan giỏ. Làm xong, cha bảo cậu:

- Cát Đệ, cầm cái giỏ tre này, Chúng ta đến Nam Sơn nào!

Cha cậu là người đọc sách, không thích nói trắng ra là đi bắt dế, nhưng Cát Đệ đã hiểu. Cậu với cha lên đường, vui vẻ cứ như ngày tết. Cát Đệ đã nhiều phen bắt dế, nhưng xưa giờ chưa từng may mắn đem theo đủ đồ nghề như lần này. Nay rõ là cầu được ước thấy. Thêm nữa, trước nay nhà chưa bao giờ cho phép cậu đến Nam Sơn. Nam Sơn cách nhà đến cả dặm rưỡi đường, mà cậu thì sớm biết Nam Sơn có cơ man là dê. Lúc này lại đúng vào tháng 7, khí trời oi ả. Hai cha con tay cầm lưới ruổi khắp sườn núi, xuyên qua lùm cây bụi cỏ, nhảy qua khe rạch, lật đá dò tìm. Lắng nghe tiếng dế gáy ran, cậu thấy mắt cha mình cũng long lanh ngời sáng. Khi tiếng dế bặt đi dưới lùm cây bụi cỏ, cậu lại nghe tiếng cha chửi rủa lầm bầm. Trêu đường về vì không bắt được dế tốt nên cha cứ thở dài tiếc rẻ. Cát Đệ thấy đây là lần đầu tiên cha tỏ ra có tấm lòng trẻ thơ. Cậu thấy cha thật đáng yêu! Tại sao lại đi bắt dế? Cha vốn lười không nói rõ, Cát Đệ mừng thầm, nhưng cũng biết là không nên hỏi. Đến nhà, thấy mẹ đứng trước cửa chờ hai cha con về dùng cơm chiều. Mẹ quan tâm hỏi:

- Thế nào, bố con có bắt được con nào không?

- Không! Cha buông sõng chán chường.

Cát Đệ buồn lắm, chờ lúc vắng cha, mới hỏi mẹ:

Mẹ ơi! Mẹ cho con biết. Có phải bố cũng thích chơi dế không? Thế mà con cứ ngỡ cả nhà chỉ có mình con thích dế thôi chứ.

- Không. Bố không thích chơi dế. Bố buộc phải bắt đó thôi.

- Ủa, bắt cho ai?

- Bắt để tiến hoàng thượng. Bố con là thôn trưởng. Bố nhận được lệnh của quan huyện, đòi phải bắt dế tốt dâng lên hoàng thượng. Ai mà dám chống lại ý chỉ của hoàng đế?

- Con không hiểu.

Cát Đệ nghe mà cảm thấy mù tịt.

- Mẹ cùng không biết, nhưng hạn trong 10 hôm, bố phải bắt cho được dế tốt, nếu không mất chức thôn trưởng còn bị phạt tiền. Nhà mình nghèo, đào đâu ra tiền, e khó thoát khỏi bị tù.

Cát Đệ không cần hiểu thêm nên không hỏi nữa, chỉ đinh ninh là phải bắt dế cho được. Đó mới là điều quan trọng.

Nguyên bấy giờ, ở chốn cung đình, đá dế dã trở thành phong trào rất thịnh. Ngày thường đá dế dể đánh bạc, dịp tết Trung Thu lại bày ra những trận đấu dế cuồng nhiệt đế định giải quán quân cho cả năm. Trong chốn cung đình, trò chơi ưa thích này đã có từ lâu. Triều Tống có vị tể tướng - nay đã mất nghiệp – lúc đại quân của Thành Cát Tư Hãn vào Biện Châu còn đang ngồi say sưa xem đá dế. Chuyện này ai cũng biết.

Cha Cát Đệ họ Thành tên Danh, quê ở Hoa Âm. Hoa Âm nào phải vùng có dế tốt gì. Chẳng qua năm nọ trong tỉnh có một tên quan huyện dở hơi, chả hiểu ông ta tìm đâu ra được một con dế hăng hái, thiện chiến đem tiến cung. Thế là một vị vương gia viết phong thư cho quan phủ doãn bản tỉnh yêu cầu tìm giúp dế tốt để tiến cung dùng trong dịp tết Trung Thu hằng năm. Phủ doãn bèn truyền mệnh lệnh cho các quan huyện, đòi các huyện phải tuyển những dế tốt, khỏe nộp về tỉnh. Ấy vậy là chuyện riêng tư của một vị vương gia thỉnh cầu với cá nhân quan phủ doãn trở thành thánh chỉ của hoàng đế. Bọn con dân hèn mọn có biết đâu chuyện này. Bởi vậy giá dế không ngừng tăng vọt. Nghe nói có viên quan huyện đã từng xuất cả trăm lạng để tìm mua cho được một con dế đá giỏi. Trong chốn dân luôn nhảy nhót như sáo, hoàn toàn còn tính trẻ con. Anh cậu hồi bằng tuổi cậu bây giờ đã là tay trợ thủ đắc lực của mẹ. Cát Đệ thì không được thế. Nay anh đã chết, chị lấy chồng xa, thành ra mẹ lại càng nuông chiều Cát Đệ quá lắm. Mẹ là người rất tội nghiệp, chỉ khi nào Cát Đệ nũng nịu thì mẹ mới mỉm cười một chút. Tuy đã mười một tuổi, Cát Đệ vẫn hơn hớn, vẻ mặt cứ như trẻ con, chỉ khi có điều gì sung sướng hoặc lo lắng thì trông cậu mới ra vẻ trẻ lớn. Như những trẻ khác, Cát Đệ cũng rất say chơi dế, hơn nữa cậu còn có sự say sưa thơ mộng và trí tưởng tượng đặc biệt của trẻ thơ. Cậu nhận thấy ngoài vẻ đẹp đẽ ra, dế còn hàm chứa bao nhiêu đặc tính tốt đẹp, cao thượng và cường tráng nữa. Thích làm sao cái miệng tuyệt vời khéo léo đến phức tạp của dế. Cậu tin chắc rằng dưới gầm trời này, trong tất cả mọi loài động vật, không tìm đâu ra được loại nào có được bộ khôi giáp đen bóng như dế. Cậu nghĩ giá những con vật lớn như chó, heo mà cùng có được bộ khôi giáp như thế thì tuyệt. Dĩ nhiên đời nào có chuyện đó và rõ là chẳng loài động vật nào sánh được với dế. Cậu mê dế từ hồi nhỏ xíu, cũng như những trẻ con miền quê, cậu nuôi dế, chọi dế. Chỉ thoáng nghe tiếng gáy re re, thấy thân thể và đầu dế lớn, nhỏ, nhìn cặp đùi độ dài, độ ngắn ra sao là cậu biết ngay dế thuộc loại nào, và đánh giá liền [là dế] hay, dở.

Nhà cậu, ngoài cửa số hướng Bắc có một vườn hoa. Cậu nằm trêu giường lắng nghe tiếng dế kêu và cho đó là thứ âm nhạc tuyệt trần. Trong âm thanh của loại nhạc ấy, cậu thấy xiết bao là lương thiện, là mỹ lệ và khỏe khoắn. Cậu học Luận Ngữ và Mạnh Tử với cha nhớ thật nhanh, nhưng quên cũng chóng, vậy mà nghe dế gáy, cậu hiểu rất rõ và không tài nào quên được. Dưới cửa sổ, cậu chất đống những gạch đá để dụ dế đến. Người lớn cơ hồ không thế hiểu được những trò như thế. Người tính tình nghiêm khắc như cha cậu tất nhiên lại càng không thể hiểu nổi. Thế mà hôm nay, lần đầu tiên cha đi với Cát Đệ, chạy loạn khắp sườn núi, tìm đủ cách để bắt cho được một con dế khỏe, hùng dũng, đấu giỏi.

Năm xưa, hồi còn nhỏ lúc sáu tuổi, Cát Đệ từng làm một việc động trời khiến mọi người khó quên. Cậu đem vào lớp một con dế, chẳng may bị thầy phát hiện, dùng chân chà nát bét. Cát Đệ giận quá chờ thầy vừa quay lưng, cậu liền phốc lên lưng thầy dồn hết sức vào nắm tay bé nhỏ đâm thùm thụp khắp người thầy giáo. Các bạn cười ầm ĩ. Thầy phải giằng co mãi với Cát Đệ mới thoát nổi.

Xế trưa hôm nay, trước khi đi, Cát Đệ thấy cha chẻ tre đan giỏ. Làm xong, cha bảo cậu:

- Cát Đệ, cầm cái giỏ tre này, Chúng ta đến Nam Sơn nào!

Cha cậu là người đọc sách, không thích nói trắng ra là đi bắt dế, nhưng Cát Đệ đã hiểu. Cậu với cha lên đường, vui vẻ cứ như ngày tết. Cát Đệ đã nhiều phen bắt dế, nhưng xưa giờ chưa từng may mắn đem theo đủ đồ nghề như lần này. Nay rõ là cầu được ước thấy. Thêm nữa, trước nay nhà chưa bao giờ cho phép cậu đến Nam Sơn. Nam Sơn cách nhà đến cả dặm rưỡi đường, mà cậu thì sớm biết Nam Sơn có cơ man là dê. Lúc này lại đúng vào tháng 7, khí trời oi ả. Hai cha con tay cầm lưới ruổi khắp sườn núi, xuyên qua lùm cây bụi cỏ, nhảy qua khe rạch, lật đá dò tìm. Lắng nghe tiếng dế gáy ran, cậu thấy mắt cha mình cũng long lanh ngời sáng. Khi tiếng dế bặt đi dưới lùm cây bụi cỏ, cậu lại nghe tiếng cha chửi rủa lầm bầm. Trêu đường về vì không bắt được dế tốt nên cha cứ thở dài tiếc rẻ. Cát Đệ thấy đây là lần đầu tiên cha tỏ ra có tấm lòng trẻ thơ. Cậu thấy cha thật đáng yêu! Tại sao lại đi bắt dế? Cha vốn lười không nói rõ, Cát Đệ mừng thầm, nhưng cũng biết là không nên hỏi. Đến nhà, thấy mẹ đứng trước cửa chờ hai cha con về dùng cơm chiều. Mẹ quan tâm hỏi:

- Thế nào, bố con có bắt được con nào không?

- Không! Cha buông sõng chán chường.

Cát Đệ buồn lắm, chờ lúc vắng cha, mới hỏi mẹ:

Mẹ ơi! Mẹ cho con biết. Có phải bố cũng thích chơi dế không? Thế mà con cứ ngỡ cả nhà chỉ có mình con thích dế thôi chứ.

- Không. Bố không thích chơi dế. Bố buộc phải bắt đó thôi.

- Ủa, bắt cho ai?

- Bắt để tiến hoàng thượng. Bố con là thôn trưởng. Bố nhận được lệnh của quan huyện, đòi phải bắt dế tốt dâng lên hoàng thượng. Ai mà dám chống lại ý chỉ của hoàng đế?

- Con không hiểu.

Cát Đệ nghe mà cảm thấy mù tịt.

- Mẹ cùng không biết, nhưng hạn trong 10 hôm, bố phải bắt cho được dế tốt, nếu không mất chức thôn trưởng còn bị phạt tiền. Nhà mình nghèo, đào đâu ra tiền, e khó thoát khỏi bị tù.

Cát Đệ không cần hiểu thêm nên không hỏi nữa, chỉ đinh ninh là phải bắt dế cho được. Đó mới là điều quan trọng.

Nguyên bấy giờ, ở chốn cung đình, đá dế dã trở thành phong trào rất thịnh. Ngày thường đá dế dể đánh bạc, dịp tết Trung Thu lại bày ra những trận đấu dế cuồng nhiệt đế định giải quán quân cho cả năm. Trong chốn cung đình, trò chơi ưa thích này đã có từ lâu. Triều Tống có vị tể tướng - nay đã mất nghiệp – lúc đại quân của Thành Cát Tư Hãn vào Biện Châu còn đang ngồi say sưa xem đá dế. Chuyện này ai cũng biết.

Cha Cát Đệ họ Thành tên Danh, quê ở Hoa Âm. Hoa Âm nào phải vùng có dế tốt gì. Chẳng qua năm nọ trong tỉnh có một tên quan huyện dở hơi, chả hiểu ông ta tìm đâu ra được một con dế hăng hái, thiện chiến đem tiến cung. Thế là một vị vương gia viết phong thư cho quan phủ doãn bản tỉnh yêu cầu tìm giúp dế tốt để tiến cung dùng trong dịp tết Trung Thu hằng năm. Phủ doãn bèn truyền mệnh lệnh cho các quan huyện, đòi các huyện phải tuyển những dế tốt, khỏe nộp về tỉnh. Ấy vậy là chuyện riêng tư của một vị vương gia thỉnh cầu với cá nhân quan phủ doãn trở thành thánh chỉ của hoàng đế. Bọn con dân hèn mọn có biết đâu chuyện này. Bởi vậy giá dế không ngừng tăng vọt. Nghe nói có viên quan huyện đã từng xuất cả trăm lạng để tìm mua cho được một con dế đá giỏi. Trong chốn dân gian ở tỉnh này, đá dế cũng trở thành một trò vui phổ biến nên kẻ nào có trong tay con dế dũng cảm đá giỏi dù được trả giá rất cao cũng không chịu bán. Có một số thôn trưởng lợi dụng cơ hội sách nhiễu tiền bạc của dân, nói là để mua dế tiến hoàng đế, gọi là khoản quyên mua dế. Cha của Cát Đệ thực ra cũng có thể bắt thôn dân nộp một khoản tiền lớn, lấy phân nửa để mua dế, còn phân nửa đút túi, nhưng ông không làm như thế được. Ông bảo nếu nộp dế là bốn phận thì nguyện chính mình đi tìm bắt. Cát Đệ cũng phụ giúp cha, tự thấy phải gánh vác một phần trách nhiệm "trọng đại" ấy. Thế là, cái trò chơi hàng ngày của cậu nay lại thành việc nghiêm chỉnh của người lớn.

Cậu cùng cha đến nghỉ mát dưới bóng cây vừa theo dõi vẻ mặt của cha. Cha cậu lấy ra một ống thuốc châm lửa, miệng nhả một ngụm khói, lông mày chau chau như muốn nói điều gì. Muốn nói rồi lại thôi, lại phun ra một hơi khói, nhấp miệng định nói rồi lại thôi, rồi lại nhả khói nữa. Sau cùng với vẻ áy náy, cha cậu quay lại bảo:

- Cát Đệ à! Con có thể bắt giúp bố một con dế tốt được không? Một con dế tốt... giá tiền không phải nhỏ đâu.

- Gì cơ, thưa bố?

- Con ngoan ạ! Trung Thu tới, ở hoàng cung tổ chức đại hội thi đấu dế toàn quốc. Dế ai thắng giải, sẽ được hoàng thượng thưởng.

- Thật sao, hở bố. Hoàng thượng đích thân thưởng tiền? Hoàng thượng cùng thích chơi dế hả bố? Cát Đệ reo lớn.

- Cha Cát Đệ gượng gạo đáp: Phải!

Hình như ông rất hổ thẹn khi thốt ra như vậy.

- Ôi bố ơi! Có lẽ bố với con sẽ bắt được một con dế đấu rất giỏi, sẽ đoạt chức quán quân cả nước nhỉ?

Cát Đệ phấn khởi hỏi: Đã lần nào bố được gặp hoàng thượng chưa?

- Chưa. Dế do quan huyện mang đi, lại do quan phủ doãn tiến công. Nghe nói dế ai được tham gia tỉ thí, phải thắng mới được tiến lên. Dế ai đoạt quán quân, người ấy sẽ được thưởng rất nhiều tiền.

- Bố ơi, chắc chắn mình sẽ bắt được một con dế cực tốt, nhất định sẽ phát tài to.

Sự hăm hở của trẻ nít thật sôi nổi. Người cha sau khi tiết lộ bí mật, mặt lại chau lại. Rồi cha con lại đứng dậy tiếp tục tìm kiếm. Cát Đệ thấy cần phải bắt cho cha một con dế thật dũng cảm, đá cực giỏi mới được. Vì mẹ nữa, cậu phải rất nên vậy, vì cậu thường nghe mẹ than thở nhà nghèo, sống vất vả khó khăn. Cậu tự nhủ:

- Mình quyết bắt một con, thử cho đấu với các dế khác, đấu hoài đấu hủy, đấu đến khi nào vô địch mới thôi.

Cha cậu bây giờ rất phấn khởi vì biết Cát Đệ rất rành về dế, chắc chắn giúp ông đạt thành ý nguyện. Nhưng ròng rã cả ba ngày, cha con không bắt được con nào tốt. Ngày thứ tư họ gặp vận hên. Hai cha con bò qua đỉnh núi đối diện với sườn núi phía trước. Trên sườn núi có một dãy rừng cây. Cách thành rất xa có một nghĩa địa lâu đời, khu nghĩa địa đó rộng đến 50 xích (thước Tàu), đứng từ xa cũng trông thấy rất rõ. Cát Đệ buột miệng nói chỉ đến khu nghĩa địa ấy mới bắt được dế tốt. Càng lạ nữa đó là một vùng đất cát màu vàng cam. Hai cha con men theo một cái khe nhỏ để đến khu nghĩa địa, bốn phía khu nghĩa địa lô nhô những bia đá là bia đá. Đến nơi, nhìn khắp lượt, quả nhiên không ra ngoài ý liệu. Vào xế chiều tháng bảy như bây giờ, dế rõ là nhiều, rất nhiều. Dế cả vùng nhất tề gáy vang rộn rã. Cát Đệ thích quá. Lúc ấy, đột nhiên có một con nhái từ bãi cỏ nhảy vụt qua, chui tọt vào một cái hang biến mất. Rồi lại từ cái hang ấy, vọt ra một con dế lớn rất đẹp, rất khỏe, nhảy rất xa. Ơ, một con dế lớn, khỏe đẹp làm sao! Con dế nhảy đến cái hang dưới tấm bia đá rồi lẩn mất. Cát Đệ và cha bò nhoài người trên mặt đất nín hơi lắng nghe tiếng gáy hùng hồn từ trong hang đá vọng ra. Cát Đệ bứt một lá cỏ mảnh và dài để kliều con dế ra, con dế lập tức ngừng gáy. Cậu và cha tin chắc đấu sĩ dế quán quân toàn quốc ắt đang ở trong cái hang này đây. Miệng hang quá nhỏ, bàn tay nhỏ của Cát Đệ cũng không thể thò vào được. Cha cậu có ý dùng khói thuốc hun, con dế cùng không ra. Cát Đệ chạy đi múc nước đem đố vào hang. Cha lấy lưới căng trước miệng hang. Một lúc sau, con dế loi ngoi nhảy vọt ra, lọt ngay vào lưới. Con dế lớn thật đẹp, đúng là loại "đầu đen", cổ lớn mình thon, đùi mạnh. Nó đứng mới cao làm sao, toàn thân sắc gụ hồng, đẹp bóng bẩy, sáng như nước sơn. Hai cha con mấy ngày vất vả, sau cùng được phần thưởng thật xứng đáng. Họ mừng rỡ, hí hửng ra về. Con dế được đặt trong phòng cha, bịt bằng chiếc lưới đồng kiên cố.

Hôm sau Thành thôn trưởng định đem dế đi nộp quan huyện. Ông dặn đi dặn lại vợ con ở nhà phải canh chừng kỹ mèo hàng xóm, còn ông đích thân đi kiếm ít thóc cho dế ăn. Lúc ông vắng nhà tuyệt đối cấm không ai được động vào con dế. Cát Độ không nén được thích thú, mon men đến phòng cha để nghe dế kêu. Nhìn qua tấm lưới đồng bịt miệng lọ, cậu sướng rộn rã. Thế nhưng họa lớn ập đến. Số là đợi một lúc không nghe tiếng gáy, Cát Đệ liền lay nhè nhẹ mấy cái, vẫn không động tĩnh gì. Thôi dễ chừng con dế đã xổng mất rồi! Lọ tối mò mò, không nhìn thấy gì cả, cậu bèn bê lọ lại bên cửa sổ, từ từ hé tấm lưới ra. Bất ngờ con dế phóng vụt ra rơi xuống mặt bàn sách. Cát Đệ hoảng hốt vội đóng ngay cửa sổ lại rồi đuổi tìm con dế khắp phòng. Trong lúc vội vã, nhất thời hoảng hốt cậu quên không dùng vợt, cứ dùng tay mà chộp, chộp thế nào vỡ nát cả đầu dế lại đứt cả một cẳng. Cát Đệ hồn vía lên mây, miệng khô khốc, không chảy được nước mắt. Cậu đã lỡ tay làm chết mất vị đấu sĩ dế hy vọng đoạt giải quán quán toàn quốc rồi. Mẹ mắng:

- Cái thằng nợ đời kia, tội mày đáng chết, rồi bố mày về mày sẽ bị đánh tuốt xác!

Mặt Cát Đệ đã nhợt nhạt lại càng nhợt nhạt. Lát sau, cậu òa khóc ù té chạy khỏi nhà.

Đến bữa ăn vẫn chưa thấy Cát Đệ về. Cha nổi giận đùng đùng bảo Cát Đệ trở về, thế nào ông cũng dần cho một trận nhừ tử. Cha mẹ cho là Cát Đệ chỉ trốn lũi đâu đó thôi, cứ để cho nó đói bào ruột ra thì nhất định sẽ phái mò về. Đến mười giờ khuya, vẫn không thấy bóng Cát Đệ đâu, thì cơn giận dữ của cha mẹ biến thành lo lắng. Bèn thắp đèn lồng đi tìm, mãi nửa khuya mới tìm thấy Cát Đệ nầm ngoẻo ở lòng một cái giếng cạn. Vực thằng bé lên thấy chưa tắt thở, trên đầu có vết thương lớn, trán rách một chỗ, máu tươi hãy còn ri rỉ. Giếng nông choẹt, chẳng qua chỉ ướt hết mình mẩy thôi. Khiêng về nhà, thay quần áo khô, băng lại vết thương, đặt nằm lên giường. May là tim còn đập, cha mẹ đều cảm thấy trong cái bất hạnh vẫn còn may lớn. Cát Đệ nằm bằn bặt bất động, chỉ thấy hơi thở thoi thóp mà biết là còn sống, vết chấn thương rõ là quá nặng, suốt buổi trời không hồi tỉnh lại được, cứ ngắc ngoải dở sống dở chết. Mãi đến hoàng hôn mới nghe cậu lẩm bẩm:

- Mình làm chết mất con dê quán quân rồi, ôi con dê đầu đen, con dế đầu đen.

Hôm sau Cát Đệ đã uống được chút thuốc, nhưng trông khác hẳn bình thường. Cậu như thể mất hồn vía, không nhận ra cả cha mẹ. Chị ở xa nghe tin nhà có biến cố, về thăm em, cậu cũng không nhận ra chị. Thầy lang bảo chỉ vì cậu sợ quá, có uống thuốc e cũng không khỏi được. Câu nói duy nhất của Cát Đệ là:

- Ta làm chết nó rồi!

Cha thấy Cát Đệ có cơ sống sót nên cũng hy vọng, đồng thời nghĩ đến thời hạn chỉ còn bốn ngày, không đi bắt dế không được. Ông nghĩ nếu bắt được con dế tốt cho Cát Đệ thấy, có lẽ nó sẽ lành bệnh cũng nên. Không ngờ gì nữa, cái nghĩa địa nọ rõ là lắm dế. Ông chợp mắt một tí đã.

Tờ mờ sáng, bỗng nghe trong phòng có tiếng dế gáy.

Tức thì ông vùng dậy khỏi giường xuống đất lần theo tiếng gáy xuống nhà bếp. Ông thấy một con dế nhỏ dang bò cao cao trên vách tường. Thật quá lạ, ông đứng nhìn con dế nhỏ có cái cổ dài, trên cánh có hoa văn hình hoa mai, có lẽ là một con dế thiện chiến. Nhưng nó nhỏ tí như thế, e cũng vô dụng, nhưng mà tiếng gáy mới vang làm sao. Con dế nọ gáy rộ lên ba hồi rồi phóng bay lên đậu trên tay áo ông, như cầu ông bắt nó. Thành thôn trưởng bắt lấy con dế. Hàng xóm trong thôn, có tên bồi quán, dế của hắn lừng danh đá bại dế toàn thôn. Hắn ra giá rất cao. Không ai mua được, nên đem đến nhà Thành thôn trưởng gạ bán. Thành thôn trưởng đề nghị đấu dế. Tên bồi bàn liếc con dế nhỏ rồi bĩu môi cười rộ. Nhìn con dế của hắn ở trong lồng rồi nhìn con dế mình, Thành thôn trưởng xấu hổ đã toan thôi không đấu nữa. Tên bồi bàn cứ nằng năc đòi phải so tài cao thấp một trận để làm rõ oai phong con dế của hắn, Thành thôn trưởng nghĩ dế của mình bé nhỏ quá, dù có bị cắn chết hay đứt cẳng thì cũng chẳng sao, nên bằng lòng đấu.

Hai con dế được thả vào một cái chậu, mặt đối mặt. Dế nhỏ đứng bất động, dế lớn há ngoác cặp càng, lõ mắt giận dữ như nóng lòng giao chiến. Dế nhỏ vẫn đứng ổn định, bất động, lại ngoáy mấy lần nữa. Đột nhiên dế nhỏ nhảy vọt lại tấn công địch thủ. Thế là hai con dế bắt đầu một cuộc đại chiến. Chớp nhoáng dế nhỏ vẫy đuôi, râu dài vươn lên, nhảy vọt lại cắn vào cổ đối phương. Tên bồi bàn hốt hoảng nhấc lồng rẽ hai con dế ra đình chiến hầu cứu tính mạng con dế của hắn. Dế nhỏ nghênh cao đầu ra dáng dương dương đắc ý, gáy rộ lên. Thành thôn trưởng vừa ngạc nhiên, vừa mừng rỡ. Đương lúc cao hứng mình có con dế bửu bối như thế, không dè một con gà trống đi ngang. Gà nhắm dế nhỏ mổ một cái, dế nhỏ vọt nhảy tránh, gà trống đuổi theo. Ai nấy thấy rõ dế nhỏ ắt bị gà nuốt tươi đến nơi. Thành thôn trưởng cũng cho là lần này thì ôi thôi rồi. Chợt thấy gà trống lắc đầu lia lịa, nhìn kỹ thì ra dế nhỏ đã bám chắc lấy mào gà từ lúc nào, khiến gà trống cuống cuồng loay hoay, loay hoay. Mọi người thấy vậy vừa lạ vừa mừng. Bấy giờ Thành thôn trưởng mới nể sức chiến đấu của dế nhỏ, quyết định đem nộp quan huyện, nhân thế kể rõ những việc vừa xảy ra. Quan huyện không tin, muốn thử tài năng của dế nhỏ. Kết quả dế nhỏ đánh bại tất thảy những dế đã thu thập được của toàn nha môn. Quan huyện lại cho bắt một con gà trống đến thử. Dế nhỏ lại sử dụng ngón chiến lược độc hữu, nhảy tót lên mào gà. Người xem ai ai cũng giật mình kinh dị. Quan huyện rất mãn ý với tay tuyển thủ đệ nhất của toàn huyện này, bèn bỏ vào lồng có lưới đồng dâng lên phủ doãn. Bây giờ là gần cuối tháng 7. Quan huyện cho người cưỡi ngựa mang dế đi. Thành thôn trưởng ở nhà ngong ngóng mong tin, lòng khắp khởi hy vọng. Ông nghĩ chỉ vì một con dế mà con mình bị bệnh, biết đâu cũng lại vì một con dế khác mà con mình khỏi bệnh cũng nên. Sau đó nghe tin dế nhỏ trở thành tuyển thủ của cả tỉnh, thế là hy vọng của ông lại càng thêm lớn. Nhưng muốn biết kết quả của trận đấu dế toàn quốc thì phải chờ đến một tháng nữa. Mẹ nghe kể sách lược của dế nhỏ đối với gà trống, chợt nói:

- Úi cha, giống hệt cách thằng Cát Đệ hồi xưa nhảy lên lưng đấm đá thầy giáo.

Vết thương của Cát Đệ chưa khỏi, vẫn còn ngủ nhiều. Mẹ phải dùng muỗng canh để bón thức ăn cho cậu bé. Mấy bữa trước, da thịt cậu vặn cuộn lên, đổ mồ hôi rất nhiều. Thầy lang lại được mời đến. Thấy bệnh chứng, ông ta bảo Cát Đệ sợ quá vỡ mật, nội tạng âm dương điên đảo hết, ba hồn bảy vía đều bay cả rồi. Phải trị liệu dài dài họa may nguyên khí mới có cơ từ từ hồi phục. Ba hôm sau, bệnh lại tái phát một trận nữa. Có một hôm, thần trí tựa hồ có tỉnh táo hơn bình thường. Đó là ngày cuối cùng của tháng 7. Bà mẹ còn nhớ rất rõ. Hôm đó cậu bảo mẹ:

- Con chiến thắng rồi!

Nói xong liền mỉm cười, nhìn đôi mắt chỉ thấy đờ đẫn vô thần.

- Con bảo sao?

- Con chiến thắng rồi!

- Chiến thắng cái gì?

- Con không biết nhưng nhắt định con phải là người chiến thắng.

Cặu nói như lảm nhảm. Sau đó hồn vía lại biến, mê man suốt nửa tháng trời.

Ngày 18 tháng 8, hôm đó trời vừa sáng, mẹ nghe Cát Đệ gọi lớn:

- Mẹ ơi, con đói rồi!

Đó là lần thứ nhất gọi mẹ kể từ khi Cát Đệ bị bệnh. Bà mẹ ngồi bật dậy khỏi giường lay gọi chồng dậy cùng đến thăm con.

- Mẹ ơi, con đói rồi!

- Con ngoan, con yêu quý ơi! Thế là con khỏi rồi!

Mẹ kéo vạt áo lau đôi mắt ràn rụa nước mắt, cha hỏi:

- Lúc này con thấy trong người thế nào?

- Bố ơi! Con thấy rất khỏe.

- Con đã ngủ bao nhiêu ngày rồi.

- Thật sao hở mẹ? Tất cả bao nhiêu ngày?

- Khoảng 20 ngày. Con làm bố mẹ sợ gần chết.

- Làm sao lại ngần ấy ngày được kìa? Con không cố ý làm bị thương con dế ấy. Con chỉ muốn bắt nó lại cho bỏ thôi.

Giọng Cát Đệ lại giống như ngày thường, nói đến dế cứ như nói việc mới xảy ra hôm qua. Người cha bảo:

- Con khỏi phải lo nữa, Cát Đệ ạ. Lúc con bị bệnh, bố bắt được một con dế tốt hơn nhiều. Tuy nhỏ nhưng đấu rất giỏi. Quan huyện đã gởi lên phủ doãn. Bố nghe nói con dế nhà mình bách chiến bách thắng do.

- Thế bố tha thứ cho con chứ?

- Tảt nhiên, con đừng buồn. Con ngoan, con dế nhỏ thiện chiến dũng cảm của nhà mình có lẽ sẽ là quán quân toàn quốc. Bây giờ con cứ yên tâm dưỡng bệnh, chẳng mấy chốc sẽ khỏi.

Cả nhà vui mừng. Cát Đệ ăn khỏe, chỉ kêu đau nhức đùi cẳng thôi. Mẹ bảo: Lạ nhỉ.

- Mẹ ơi, con cảm thấy cứ như là đã chạy và nhảy hàng mấy trăm dặm đường ấy.

Mẹ xoa bóp đùi chân cho Cát Đệ. Cát Đệ nói đùi phát cứng lên. Hôm sau, Cát Đệ có thể rời giường, đi lại vài bước. Ngày thứ ba thì cậu khỏe lại, cùng dùng cơm chiều với cha mẹ. Sau đó, ngồi dưới ánh đèn bóc vỏ thóc với mẹ. Cát Đệ ngẫu nhiên nói:

- Ơ! Thóc này giống hệt thứ thóc con đã được ăn ở Hoàng cung.

- Ở đâu?

- Ở hoàng cung.

Câu trả lời của cậu khiến cho cha mẹ khôn xiết kinh hoàng.

- Con lại nằm mộng rồi hở con?

- Thưa mẹ, con có mộng gì đâu. Con mới từ hoàng cung về thật mà. Đến giờ con hãy còn nhớ rõ. Các bà quý phái đều mặc quần áo màu hồng, màu lam, đeo các đồ trang sức bằng vàng. Khi con ở trong lồng bước ra, con trông thấy rất rõ.

- Có phải con nằm mộng thấy trong lúc mê man không?

- Không phải nằm mộng mà là thực đấy. Mẹ à, hãy tin con. Đích xác là con từ hoàng cung về mà.

- Thế con thấy những gì?

Con thấy có những người râu dài. Có một người con nghĩ chắc là hoàng thượng. Họ đều đến xem con. Con chỉ một lòng nghĩ đến bố, con tự nhủ con nhất định phải thắng. Họ vừa bỏ con ra khỏi lồng, con thấy một thằng to lớn quá. Râu nó dài ơi là dài. Con sợ lắm. Nhưng khi bắt đầu đánh nhau thì con lại càng gan lên. Đêm này qua đêm khác, con không ngừng chiến đấu, con chỉ một lòng nghĩ: vì bố, con nhất định phải chiến thắng. Đêm cuối cùng, con đối đầu với một thằng đầu đỏ. Chỉ thấy nó mà sởn mình. Thế nhưng, con không sợ, con tiến lại phía nó, nó chộp lấy con. Con nhảy né sang bên. Tư thế của con đẹp tuyệt, nhẹ nhàng khéo léo và rất cảnh giác. Con xé rách đuôi nó, cắn vào chân trước của nó một miếng. Nó nổi giận cuồng lên, há cái mồm to ngoác ra đớp con. Con nghĩ chắc tiêu đời rồi, nhưng con cũng cắn lại nó, nó sợ hãi luống cuống không biết làm gì. Con thấy một mắt nó chảy máu ròng ròng. Con vọt lên lưng nó, kết liễu luôn tính mạng của nó.

Cát Đệ thuật lại rất thực, cha mẹ yên lặng lắng nghe biết là cậu miêu tả những cảnh tượng trong giấc mộng, lời nói rõ ràng là chân thực. Cha hỏi:

- Thế thì con đã được quán quân toàn quốc rồi à?

- Con nghĩ là được. Con chỉ một lòng một dạ nghĩ đến chức quán quân. Bố ơi, bấy giờ con chỉ một lòng nghĩ đến bố thôi.

Người cha không biết có nên tin câu chuyện của con hay không. Họ chỉ biết con họ không có tính nói dối. còn thì... cứ đợi xem sao.

Con dế nhỏ của Thành thôn trưởng được thả vào lồng vàng dâng tiến về kinh thành. Lúc đến kinh thành là lúc trước ngày hội thi đấu một hôm, việc quan phủ doãn mang dế nhỏ đến tiến cho Vương gia quả là một chuyện mạo muội nguy hiểm. Nếu dế nhỏ thi đấu tốt thì khỏi nói. Nhược bằng chiến bại thì quan phủ doãn khó tránh khỏi bị khiến trách là lão già ngu ngốc mê mờ. Phủ doãn cũng đã tiên liệu điều ấy nên không khỏi run sợ. Ngài liền viết một phong thư ba nghìn chữ, kể tỉ mỉ những điều kiệt xuất của dế nhỏ, lời lẽ vừa nhún nhường vừa khoe khoang, rồi gộp cả thư lẫn dế tiến dâng. Vương gia xem xong bức thư dài dòng văn tự rồi nói:

- Cái ông bạn này của ta chắc phát rồ rồi mà!

Vương gia phu nhân bàn:

- Thì hãy thử xem sao đã.

Dế nhỏ dùng cảm phi thường, sức chiến đấu siêu việt hơn tất cả dế khác. Mọi người chứng kiến những cuộc đương đầu trên chiến trường đều thấy rõ dế nhỏ không hề tỏ ra sợ hãi, Đêm đầu tiên, dế nhỏ đánh bại một con dế lớn gấp đôi. Thế là con dế có hình đóa hoa mai trên cánh liền được ca ngợi là "dế thần" và trở thành nối tiếng được nhắc nhở khắp cung đình. Lại liên tiếp mấy đêm, dế nhỏ hễ chiến là thắng. Nó chiến thắng địch thủ nhờ ở sự mau lẹ, mạnh khỏe - điều này ai cùng thấy rõ. Những con dế khác không thể thắng nó. Nó công kích chớp nhoáng, cắn vào lưng đối phương. Mà nó nhảy mới khéo léo, chính xác làm sao, cắn vào những chỗ trí mạng của đối phương mới tinh xảo và chuẩn xác làm sao, khiến không ai ngờ được. Từ ngày 14 tháng 8 cho đến ngày 18 tháng 8, cuộc thi đấu được tiến hành trong 5 ngày. Đêm cuối cùng, dế nhỏ đoạt chức quán quân.

Sớm hôm sau, con dế nhỏ bách chiến bách thắng biến mất. Tin này bay về quê hương của Cát Đệ. Cha cậu bật khóc vì mừng rỡ, liền mặc quần áo mới tinh dắt

dế lớn gấp đôi. Thế là con dế có hình đóa hoa mai trên cánh liền được ca ngợi là "dế thần" và trở thành nối tiếng được nhắc nhở khắp cung đình. Lại liên tiếp mấy đêm, dế nhỏ hễ chiến là thắng. Nó chiến thắng địch thủ nhờ ở sự mau lẹ, mạnh khỏe - điều này ai cùng thấy rõ. Những con dế khác không thể thắng nó. Nó công kích chớp nhoáng, cắn vào lưng đối phương. Mà nó nhảy mới khéo léo, chính xác làm sao, cắn vào những chỗ trí mạng của đối phương mới tinh xảo và chuẩn xác làm sao, khiến không ai ngờ được. Từ ngày 14 tháng 8 cho đến ngày 18 tháng 8, cuộc thi đấu được tiến hành trong 5 ngày. Đêm cuối cùng, dế nhỏ đoạt chức quán quân.

Sớm hôm sau, con dế nhỏ bách chiến bách thắng biến mất. Tin này bay về quê hương của Cát Đệ. Cha cậu bật khóc vì mừng rỡ, liền mặc quần áo mới tinh dắt Cát Đệ ra mắt quan huyện. Cát Đệ được bổ làm chân lẫm sinh trong huyện, mỗi tháng đều có học bổng. Vận nhà Cát Đệ nhân đây khá lên, về sau Cát Đệ học lên đến bậc Thái Học. Chàng giữ ý không thích kể lại chuyện thời thơ ấu của mình, ngay cả việc đá dế chàng cũng không liếc mắt nhìn đến. Chàng không nỡ lòng...

Về sau, Cát Đệ làm quan đến chức hàn lâm. Cha mẹ về già đều rất hạnh phúc. Thành thôn trưởng đã trở thành cụ cố, vinh diệu phú quý. Về câu chuyện của con trai, cụ càng kề càng thấy lý thú. Kể đi kể lại, mà cứ mỗi lần kể, lần sau lại càng hay hơn lần trước. Bao giờ kết thúc câu chuyện cũng vậy, cụ cố Thành cũng đều hạ một câu như thế này:

- Cái đạo tận hiếu rất nhiều. Người ta nên có lòng dạ tốt. Thần linh ở khắp đất trời, đều luôn luôn che chở cho người có hiếu với cha với mẹ.

Bồ Tùng Linh