Mấy vấn đề về vua Gia Long
Gs Trần Quốc Vượng
PHẦN MỘT
0.1. Tôi không phải là một
chuyên gia về lịch sử, đặc biệt là về nhà Nguyễn, nhưng thỉnh thoảng tôi cũng
có những nghĩ suy và thực ra là từ những năm giữa thập kỷ 70 cho đến gần đây, đầu
xuân Bính Tý 1996. Tôi vẫn thường qua lại xứ Huế và viết dăm bẩy bài về vị thế
địa – văn hóa của xứ Huế và vai trò của các chúa Nguyễn, bắt đầu từ Chúa Tiên
Nguyễn Hoàng (1558-1613) đến các vua đầu nhà Nguyễn, mở đầu là vua Gia Long
(1802-1820) và kết thúc là vua Bảo Đại (1925 -1945).
Tôi đã nói và viết tản mạn nhiều vấn đề về xứ
Đàng Trong, về thời Nguyễn và nhà Nguyễn.
0.2. Ông Nguyễn Khoa Điềm
– thuộc dòng họ Nguyễn Khoa nổi danh từ các chúa Nguyễn mà bà nội ông (Đạm
Phương Nữ Sĩ) là cháu nội vua Minh Mạng, sinh ra thân phụ ông là nhà Mác-xít và
là một trong những người cộng sản đầu tiên, tức Hải Triều Nguyễn Khoa Văn – đã
từng phát biểu ở trường Đại học viết văn Nguyễn Du trong dịp lễ khai giảng khóa
5 (1995-1998), rằng khi ông là tổng biên tập đầu tiên của Tạp chí Sông Hương ở
một thời chưa đổi mới lắm, ông đã cho đăng bài của tôi về “Xứ Huế và vị thế lịch
sử của Huế” và đã cùng ban biên tập tạp chí ấy tặng tôi giải thưởng đặc biệt
cho bài viết này, mà khi ấy người ta cho là một sự “xét lại” về mặt sử học. Bởi
trước đó, theo giới Sử – Văn – Triết – Mỹ chính thống của Việt Nam, thì gần như
là một sự “phủ định sạch trơn” (table rase) về thời Nguyễn và nhà Nguyễn, trong
khi đó ở bài viết ấy và những bài tiếp theo, tôi cùng với các nhà nghiên cứu
Dân tộc – Xã hội – Mỹ học như Nguyễn Đức Từ Chi, Trần Lâm Biền đã đề nghị một
cách nhìn hơi khác, tóm tắt lại là:
– Cần phân biệt thời Nguyễn, đời Nguyễn và
nhà Nguyễn.
– Cần phân biệt thời các chúa Nguyễn và các
vua Nguyễn.
– Và trong các vua Nguyễn, cũng cần phân biệt
các vua đầu Nguyễn như Gia Long, Minh Mạng (1820-1840) và các vua cuối Nguyễn
như Tự Đức (1848-1883); và ngay cả các vua Nguyễn sau Tự Đức, cũng cần phân biệt
những ông Đồng Khánh, Khải Định với những ông vua yêu nước như Hàm Nghi, Thành
Thái, Duy Tân. Lại càng nên phân biệt chính trị triều Nguyễn và học thuật, trước
tác và mỹ thuật của nền Quốc học Nguyễn. Có “cộng đồng” triều đình và có các
“cá thể” vua – quan nữa chứ !
