Cuộc chiến Nga-Ukraine (bài cuối):
Danh tính – nội chiến văn hóa
Một bức tranh tường nghệ thuật
đường phố mô tả cảnh giằng co giữa một binh sĩ Nga và một binh sĩ Ukraine tại
Izyum, Ukraine vào năm 2023
-
- Tác giả, Tiến sĩ Nguyễn Phương Mai
- Vai trò, Gửi cho BBC News Tiếng Việt từ
Sydney, Úc
- 11 tháng 2 2026
- Thời gian đọc: 20 phút
Cuộc chiến tại Ukraine không
chỉ là những thách thức ở hậu phương và tiền tuyến (Phần 1: bài 1, bài
2, bài 3, bài 4, bài 5), mà còn bắt rễ
sâu xa từ các xung đột lịch sử (Phần 2: bài 6, bài 7, bài
8). Điều này thúc đẩy các yếu tố cực đoan trong quan hệ với Nga và quá
trình xây dựng bản sắc dân tộc (Phần 3: bài 9, bài 10, bài
11).
Học giả Phạm Quỳnh từng nói:
"Truyện Kiều còn, tiếng ta còn. Tiếng ta còn, nước ta còn." Kỳ cuối
cùng của loạt bài này tập trung vào vấn đề ngôn ngữ. Đây là thách thức gây chia
rẽ lòng người lớn nhất trong cuộc cách mạng danh tính ở
Ukraine.
1991: Tiếng Nga là ngôn ngữ xã
hội
Sau khi Liên Xô sụp đổ, dù tiếng
Ukraine trở thành ngôn ngữ chính thống cấp nhà nước, thực tế đây vẫn là một quốc
gia song ngữ.
Hầu như ai ở Ukraine cũng có
thể nói hoặc hiểu tiếng Nga với mức độ thành thạo khác nhau. Địa vị xã hội của
tiếng Nga thậm chí còn có phần lấn lướt (bài 7). Di sản của 300 năm
"Nga hóa" đã biến nó thành ngôn ngữ của quyền lực và trí tuệ. Từ công
sở đến chính phủ, tiếng Nga là công cụ bắt buộc để học tập, hòa nhập và thăng
tiến. Muốn thành công trên chính quê hương mình, người Ukraine buộc phải thạo
tiếng Nga.
Ngược lại, tiếng Ukraine bị giới
hạn trong gia đình hoặc nông thôn, gắn liền với định kiến "nhà quê, ít học".
Trước chiến tranh, nhiều người vẫn mặc định tiếng Nga đẳng cấp và văn minh hơn.
Đây là nguồn gốc ra đời của thứ
ngôn ngữ pha trộn Surzhyk (nghĩa đen là bột mì pha lúa mạch đen). Dân quê lên
phố cố gắng học tiếng Nga để hòa nhập nhưng không thoát được gốc gác, vô tình tạo
ra một thứ ngôn ngữ lai căng: ngữ pháp, phát âm kiểu Ukraine, nhưng chèn từ vựng
Nga. Nôm na, nó hơi giống như tiếng bồi: "Mày mếch-xua cái đét-lai cho tao
nhé."
Vì thế hệ trẻ ít thạo tiếng
Nga hơn, trước chiến tranh, trong các gia đình thường có cảnh bố mẹ dùng tiếng
Nga, con cái dùng tiếng Ukraine mà vẫn hiểu nhau. Nhiều nhân vật tôi phỏng vấn
mở đầu bằng tiếng Ukraine vì phép lịch sự, rồi chuyển sang tiếng Nga cho thuận
tiện. Họ sống theo "công thức Kyiv" – một từ tiếng lóng chỉ sự linh
hoạt cả hai ngôn ngữ, bởi Kyiv là thủ đô trung tâm, nơi giao thoa của nhiều luồng
di dân và văn hóa Ukraine.
Trong thời kỳ quá độ chuyển đổi
ngôn ngữ, nhiều học sinh chọn tiếng Surzhyk để trò chuyện với nhau vì ai cũng
hiểu (Ảnh một trường học dưới lòng đất ở Kharkiv)
2012: Tiếng Nga trở thành quân
bài chính trị
Năm 2012, uy tín của Tổng thống
thân Nga Viktor Yanukovych sụt giảm khi lời hứa "cải thiện đời sống"
thất bại. Để kéo sự chú ý khỏi vấn đề tham nhũng, ông quay sang thực hiện một
cam kết tranh cử khác: Nâng tiếng Nga thành "ngôn ngữ quốc gia thứ
hai".
Tuy nhiên, điều này cần 2/3 Quốc
hội đồng ý sửa Hiến pháp. Để lách luật, ông dùng "Hiến chương châu Âu về
Ngôn ngữ" để trao cho tiếng Nga địa vị "ngôn ngữ khu vực". Nhờ
đó, tại vùng Đông Nam, tiếng Nga sẽ được dùng trong dịch vụ công ngang
hàng với tiếng Ukraine.
Ủy ban Venice của châu Âu phản
đối, coi đó là sự đánh tráo khái niệm. Hiến chương là để bảo vệ những ngôn ngữ
sắp tuyệt chủng, trong khi tiếng Nga tại Ukraine đang thống trị truyền thông,
kinh doanh và đô thị. Hiến chương bị chỉ trích là công cụ để nâng vị thế tiếng
Nga mà không cần sửa Hiến pháp.
Như vậy, trước năm 2012, tiếng
Nga là "ngôn ngữ xã hội", đặc biệt là ở vùng Đông Nam, (giao tiếp tự
do, nhưng giấy tờ hành chính là tiếng Ukraine). Sau 2012, tiếng Nga trở thành
"ngôn ngữ khu vực" ở Đông Nam (giấy tờ buộc phải có tiếng Nga).
Chính sự luật hóa này đã khiến
phe cực hữu cáo buộc rằng "chính sách Nga hóa đang quay lại, Ukraine đang
mất chủ quyền văn hóa". Họ dùng luôn quân bài "ngôn ngữ" để đánh
lại Yanukovych và kích động tâm lý sợ hãi. Nhiều cử tri ôn hòa dồn phiếu cho đảng
cực hữu Svoboda vì họ cam kết bảo vệ tiếng Ukraine một cách cực đoan nhất.
Đảng cực hữu Svoboda biểu tình
năm 2012 đòi bảo vệ tiếng Ukraine
Bạo lực bùng phát dẫn đến Cách
mạng Maidan, buộc Yanukovych tháo chạy. Cùng năm đó (2014), Nga sáp nhập Crimea
và hậu thuẫn miền Đông ly khai với lý do "bảo vệ người nói tiếng
Nga".
2019: Tiếng Nga phải là ngôn
ngữ thứ hai
Việc bị mất Crimea và hai tỉnh
miền Đông khiến chính phủ Ukraine nhanh chóng nhận ra rằng ngôn ngữ không chỉ
là "công cụ giao tiếp" mà còn là "cột mốc biên giới". Ở đâu
có tiếng Nga, ở đó xe tăng Nga "có cớ tiến vào". Việc luật hóa tiếng
Ukraine trở thành vấn đề an ninh quốc gia và hành động tự vệ.
Năm 2019, luật ngôn ngữ mới ra
đời, thay thế quyền lực địa phương (luật 2012) bằng quyền lực tập trung ở cấp
nhà nước, chuyển tiếng Ukraine từ "khuyến khích" sang "bắt buộc".
- Mọi giao tiếp trong không gian công cộng
(công sở, trường học, bệnh viện, nhà hàng, truyền thông, giao thông) phải bắt
đầu bằng tiếng Ukraine, chỉ chuyển sang tiếng Nga nếu có yêu cầu. Ví dụ,
nhân viên hay tài xế… sẽ chào bằng tiếng Ukraine, sau đó chuyển sang tiếng
Nga hoặc tiếng Anh nếu khách yêu cầu.
- 90% thời lượng truyền thông là tiếng
Ukraine. Báo chí bằng tiếng nước ngoài phải có bản tiếng Ukraine. Chi phí
gấp đôi khiến nhiều tờ báo đóng cửa bản tiếng Nga.
- Mọi quan chức, bác sĩ khu vực công, giáo
viên, thẩm phán, cảnh sát... phải có chứng chỉ tiếng Ukraine mới được bổ
nhiệm.
- Giáo dục siết chặt dần: Cấp I vẫn học bằng
tiếng Nga nếu đó là tiếng mẹ đẻ; Cấp II tăng tỷ lệ tiếng Ukraine từ
20-60%; Cấp III tối thiểu 80%.
- Tuy nhiên, đây không phải lệnh cấm nên
trong cuộc sống hằng ngày và không gian tôn giáo, tiếng Nga vẫn được nói
như thường: từ trên mạng, đến trong nhà, ra ngoài đường. Hầu hết các cuộc
phỏng vấn trong loạt bài này là bằng tiếng Nga.
Luật ngôn ngữ 2019 bị Đảng Đối
lập (thân Nga) kháng cự mạnh mẽ. Chính phủ bị kiện ra tòa. Ủy ban Venice của
châu Âu lại tiếp tục chỉ trích cú đảo chiều 180 độ này. Hungary lên án kịch liệt
vì có tới 150.000 người Ukraine gốc Hung nói tiếng Nga. Họ tuyên bố chặn đường
Ukraine vào NATO nếu không sửa luật.
Tuy nhiên, người dân phản
kháng bằng cách "mặc kệ". Phép vua thua lệ làng, nhiều nơi chỉ thay đổi
về mặt hình thức, còn giao tiếp thực tế ở công sở, nhà máy, trường học vẫn dùng
tiếng Nga như cũ.
Ảnh chụp màn hình hướng tên lửa
Nga tấn công Odesa. Các mạng xã hội ở miền Đông Nam vẫn chủ yếu bằng tiếng Nga.
2022: Tiếng Nga là ngôn ngữ của
kẻ thù
Nhưng cuộc chiến toàn diện năm
2022 đã thay đổi tất cả. Chỉ qua một đêm, bom đạn đã khiến chính sách ngôn ngữ
vừa chậm chạp vừa bị phản đối bỗng tăng tốc chóng mặt. Trớ trêu thay, chính
Putin chứ không phải chính quyền Ukraine đã tạo ra làn sóng người dân ruồng bỏ
tiếng Nga.
"Tôi quay lại nói tiếng
Ukraine ngay sau khi Nga xâm lược" – một cựu chiến binh thời Liên Xô kể –
"Cứ như một cuộc cách mạng văn hóa vậy, hàng triệu người từ chối nói tiếng
Nga, dù đó là ngôn ngữ mẹ đẻ của họ. Tổng thống Zelenskiy cả đời
nói tiếng Nga cũng chuyển sang tiếng Ukraine. Ông ấy nói sai rất nhiều.
Thậm chí người già cũng đổi. Vợ
tôi bảo Nga là quân xâm lược, nói tiếng Nga chỉ tổ 'bẩn miệng'. Bà ấy còn không
muốn gõ chữ 'ы' trên bàn phím (ký tự chỉ có trong tiếng Nga).
Thế là tôi cũng phải đổi. Tôi
phát hoảng khi thấy mình đã bị Nga hóa đến mức quên cả tiếng mẹ
đẻ. Khi cô nói 'cảm ơn' bằng tiếng Ukraine, tôi vừa xấu hổ, vừa xúc động. Tại
sao một cô gái xa lạ lại tôn trọng tiếng nói của tôi hơn chính bản thân
tôi?"
Thói quen khó bỏ
"Chú còn nói tiếng Nga
không?"
"Có chứ. Nhưng chỉ khi
cãi nhau với vợ thôi. Tức quá thì chỉ muốn phun ra thật nhanh cho bõ tức."
"Ông ấy còn nói chuyện với…
chó bằng tiếng Nga nữa" – Bà vợ ngồi cạnh bật cười chêm vào – "Chó
mèo thì nói tiếng gì chẳng được. Miễn vuốt ve là nó thích."
Ở Khmelnytsky, một tình nguyện
viên thú thật với tôi: "Giúp Mai phiên dịch vất vả lắm, vì não tôi phải
qua 3 bước: Nghĩ bằng tiếng Nga → chuyển sang tiếng Ukraine → dịch sang tiếng
Anh. Thế nên tôi phản ứng chậm. Mai kiên nhẫn nhé."
Tôi nhanh chóng nhận ra, vào
thời điểm 2025, bất chấp luật hạn chế và phong trào đổi tiếng, ngôn ngữ xã hội
chủ đạo ở Ukraine vẫn là tiếng Nga. Nhiều lần tôi nói "cảm ơn" bằng
tiếng Ukraine khiến những nhân viên ở siêu thị và bảo tàng… giật nảy mình. Tôi
thường nháy mắt một cái. Họ ngạc nhiên khi thấy một cô gái châu Á nói tiếng
Ukraine. Họ bẽn lẽn cười như ngầm bảo: "Ok, tôi biết rồi."
Ở Odesa, khi thấy một nhà khảo
cổ nói tiếng Nga, tôi trêu: "Ơ kìa, đây là viện bảo tàng, chị phải nói tiếng
Ukraine chứ?" Oksana cười xòa: "Biết vậy mà khó quá. Cả đời mình đã
nói tiếng Nga." Rồi cô rơm rớm nước mắt: "Đau lòng lắm. Vì tôi đang
dùng tiếng nói của kẻ thù. Vì chúng tôi nói tiếng Nga mà cuộc chiến này nổ ra.
Vì tiếng Nga mà chồng tôi phải ra trận."
Tác giả và nhà khảo cổ Oksana
Bài tiếng Nga cực đoan
Tuy nhiên, cuộc chiến tàn khốc
đã tạo ra những "cảnh sát ngôn ngữ cực đoan".
Một Việt kiều so sánh như sau:
"Việt Nam và Trung Quốc hết đánh nhau lâu rồi, nhưng tâm lý bài Tàu vẫn rất
mạnh vì đó là kẻ thù truyền kiếp. Hồi có ý kiến đưa tiếng Trung thành ngoại ngữ
ở cấp phổ thông, tôi nhớ người ta rầm rầm phản đối. Nghệ sĩ Trấn Thành nói tiếng
Việt, đóng góp hàng tỷ tiền cứu trợ, làm ra bao chương trình hay. Thế mà còn bị
chửi là 'mong gì một thằng gốc Hoa lấy vợ Hàn có lòng yêu nước?' Thử tưởng tượng
nếu bây giờ Trung Quốc ném bom tàn phá Việt Nam thì những văn hóa người Hoa có
thoát khỏi kỳ thị không?"
Tương tự, cuộc chiến ở Ukraine
đã tạo ra những "cảnh sát ngôn ngữ cực đoan".
Có những bồi bàn bị mắng vì
không chào bằng tiếng Ukraine. Có những giáo viên bị học sinh quay video vì lỡ
dùng tiếng Nga. Một kỹ sư ở Odesa cho rằng "không nói tiếng Ukraine thì
không phải người Ukraine". Một giáo sư tuyên bố những người lính ở tiền
tuyến "không chiến đấu vì Ukraine nếu họ nói tiếng Nga", vì "người
yêu nước phải nói ngôn ngữ của dân tộc".
Ở Kyiv, tôi trò chuyện với một
cô bé 15 tuổi, con một nhân viên sứ quán Việt Nam. Bé nói tiếng Việt ở nhà, tiếng
Nga ở trường, tiếng Ukraine khi cần và tiếng Anh với tôi.
Thấy bé giỏi quá, tôi hỏi thì
bé kể: "Chiến tranh khiến nhiều bạn tẩy chay tiếng Nga. Thậm chí có bạn bảo
'mày cứ nói tiếng Việt đi tao còn thấy dễ chịu hơn'." Tiếng Anh được các
bé chọn vì nó trung tính nhất.
Bé kể nhiều bạn vứt hoặc đốt hết
sách tiếng Nga. Có cô giáo tiếc của, cho bé rất nhiều sách cũ. Bé không nỡ từ
chối, lại sợ sách bị đốt nên đem về, nhồi hết dưới gầm sô pha.
Tương tự, Andrzej Ludek – một
doanh nhân Ba Lan – kể rằng ông và các đối tác Ukraine đều thành thạo tiếng
Nga, nhưng họ đã chọn tiếng Ba Lan (hoặc tiếng Anh) để giao tiếp vì không muốn
nói tiếng Nga.
Khi ông tổ chức hòa nhạc quyên
góp cho tiền tuyến ở Ba Lan, những nghệ sĩ Ukraine đang tị nạn ở đây đã từ chối
vì trong chương trình có một cô bé hát tiếng Nga. Bài hát có lời "người lớn
ơi, đừng đánh nhau nữa", nhưng vì hát bằng tiếng Nga nên nó trở thành
"tiếng nói của kẻ thù" chứ không còn là "ca khúc phản chiến".
Andrzej vừa kể vừa nghẹn ngào:
"Con bé bị loại khỏi chương trình. Nó mới 10 tuổi. Làm sao giải thích cho
nó hiểu đây?"
Ông Andrzej Ludek (ảnh nhỏ)
chia sẻ video bài hát "Отмените войну". Trên nền hoa mang màu cờ
Ukraine, bé Zarinka hát tiếng Nga kêu gọi người lớn ngừng đánh nhau.
Ở Odesa, một giáo sư đã từ chối
lời hẹn gặp của tôi: "Tôi rất bận, không tiếp cô được." Rồi bà nhắn
thêm: "Nhân tiện, cô viết tên thành phố của tôi sai rồi. Odesa chỉ có một
chữ 's'. Hai chữ 's' (Odessa) là phiên âm theo tiếng Nga."
Tôi vội vàng xin lỗi và xác nhận
rằng, theo phiên âm tiếng Ukraine, Kharkov → Kharkiv, Lvov → Lviv, Kiev → Kyiv.
Nhưng bà vẫn từ chối gặp tôi.
Thấy tôi buồn, một doanh nhân
an ủi: "Bà đó cực đoan. Tôi vẫn viết Odessa hai chữ 's'. Gia đình tôi 6 đời
ở đây. Tôi nói tiếng Nga nhưng sẽ chống Nga đến hơi thở cuối cùng. Chỉ đám cực
đoan mới đánh đồng tiếng Ukraine với lòng yêu nước."
Chàng trai tình nguyện ở
Khmelnitsky cũng giải thích thêm: "Ngôn ngữ và danh
tính là hai khái niệm khác nhau. Người Mexico nói tiếng Tây Ban Nha
nhưng đánh Tây Ban Nha giành độc lập. Người Đài Loan nói tiếng Trung nhưng đâu
muốn là một phần đại lục? Người Mỹ, Ireland và Scotland nói tiếng Anh nhưng viết
lịch sử bằng máu với người Anh."
Nội chiến văn hóa
Ở Odesa, tôi gặp một vài người
thoạt tiên chạy tị nạn khỏi miền Đông. Sau khi thấy tiếng Nga bị tẩy chay các
nơi khác ghê quá, họ lại quay về vùng chiến sự.
Họ phải chạy tị nạn hai lần. Một
lần trốn bom đạn Nga, một lần trốn áp lực của hàng xóm, bạn bè và đồng nghiệp.
Lần thứ nhất là cuộc chiến vật lý chống ngoại xâm, lần thứ hai là cuộc nội chiến
văn hóa với chính đồng bào mình.
Một phụ nữ lớn tuổi từ
Mariupol nói với tôi rằng bà từng là biên tập viên văn học Nga và rất yêu văn
hóa Nga. Tuy nhiên, khi chạy loạn tới Kyiv, việc bà không che giấu tình yêu ấy
khiến những người hàng xóm bị tổn thương. Họ gây sức ép khiến anh chủ người Việt
đang cưu mang bà phải mời bà ra khỏi nhà và đi ở nơi khác. Họ bảo: "Chính
vì những người như bà nên mới có cuộc chiến này."
Nhà soạn nhạc Nga Tchaikovsky
được nhiều người Ukraine yêu thích. Cuộc chiến đã khiến các tác phẩm của ông bị
tẩy chay. Những người còn quá gắn bó với văn hóa Nga có thể bị phán xét.
Khi nói chuyện với tôi, giọng
bà hiền dịu nhưng đầy thách thức: "Đương nhiên là tôi nói được tiếng
Ukraine chứ. Nhưng tôi cố tình không nói đấy. Không ai ép tôi
được hết."
Thái độ phản kháng ấy lặp lại
với một cô gái gốc Việt ở Odesa. Cô nói được tiếng Ukraine nhưng kiên quyết chỉ
nói tiếng Nga. Lý do của cô là "phải nói tiếng Nga để người ngoài hiểu rằng không
phải vì cái ngôn ngữ mà đánh nhau".
Giáo sư Anastasia Piliavsky là
một trong những tiếng nói phản biện mạnh mẽ từ Odesa. Cô cho rằng việc kỳ thị
tiếng Nga khiến đất nước bị chia cắt nặng nề:
"Người miền Đông nói tiếng
Nga chống Nga kiên cường nhất và họ cũng là những người chịu thiệt hại nặng nề
nhất trong cuộc chiến này. Từ những ngày đầu tiên, Odesa đã gọi tên Nga là kẻ
xâm lược. Ở chiến hào, lính tráng vẫn nói tiếng Nga. Thật vô đạo đức khi những
kẻ yên ấm ở hậu phương dám xúc phạm người đang đổ máu ở chiến trường chỉ vì họ
nói tiếng Nga. Nếu những người lính ấy buông súng, thử hỏi cái đám ấy sẽ nói tiếng
Ukraine kiểu gì khi đất này đã trở thành đất của Nga?"
Giáo sư Anastasia Piliavsky (ảnh
nhỏ) cho rằng việc kỳ thị tiếng Nga là sai lầm chiến lược trong chính sách
"thoát Nga" của Ukraine. Di sản văn hóa như tượng nhà văn Isaac Babel
(sinh ra ở Odesa) cần được gìn giữ dù sinh thời ông viết bằng tiếng Nga.
Tuy nhiên, rất nhiều người nhấn
mạnh rằng, những kẻ bài tiếng Nga cực đoan chỉ là thiểu số. Vấn đề là họ to mồm
và hung hăng. Thay vì "khẩu súng", họ coi "ngôn ngữ" là vũ
khí.
Tôi nhớ đến Maxim – chàng võ
sĩ đấm bốc ở Odesa không dám đi lính nhưng đã khóc vì biết mình hèn nhát (bài
4). Một lần thấy đám trẻ con hát tiếng Nga để quay TikTok, anh điên tiết muốn tẩn
cho bọn nó một trận. Nắm đấm lẽ ra dành cho kẻ thù suýt nữa thành vũ khí để anh
bắt nạt lũ con nít.
Và máu đã đổ trong cuộc
"nội chiến văn hóa" mà Anastasia mô tả.
Một nghị sĩ cực đoan tên là
Iryna Farion đã chỉ trích binh sĩ của Lữ đoàn Azov rằng họ "không phải là
người Ukraine nếu không nói tiếng Ukraine. Cùng lắm chỉ là người Nga có tư cách
công dân Ukraine thôi."
Lính tráng và sinh viên phẫn nộ
tột độ. Họ đòi bà bị sa thải. Một năm sau (2024), bà bị một thanh niên 18 tuổi
ám sát. Cậu ta ra tay không phải vì ủng hộ nước Nga, mà vì bà đã "xúc phạm
người lính và gây chia rẽ nội bộ".
Như vậy, ngôn ngữ và văn hóa
Nga trở thành nạn nhân (sau cuộc chiến) chứ không hẳn là nguồn gốc (khởi đầu)
cuộc chiến. Nỗi sợ "tụt hạng văn hóa" là có thật trong tâm trí nhiều
người muốn giữ tiếng Nga. Bom đạn khiến cực đoan đẻ ra cực đoan, đẩy những người
yêu nước theo kiểu khác nhau quay ra tấn công lẫn nhau.
Lễ tang bà Iryna Farion và con
phố đặt theo tên bà (ảnh nhỏ)
'Thép đã tôi thế đấy'
Khi loạt bài này ra mắt, một bạn
đọc người Việt nhận xét rằng Ukraine giống như nhân vật Pavel Korchagin
trong Thép đã tôi thế đấy.
Hầu như ai bị/được tôi hỏi
cũng phủ nhận, thậm chí bực mình khi Ukraine bị so sánh với một "biểu tượng
tuyên truyền" của Xô-viết – thứ mà họ muốn cắt bỏ.
Duy nhất một nhà sử học đồng
tình.
"Pavel là người Ukraine.
Anh trưởng thành qua sự khốc liệt cả về tinh thần lẫn thể xác. Đất nước này
cũng vậy. Ukraine xây dựng bản sắc trên những chấn thương. Đó là Nga hóa, là nạn
đói Holodomor, là Chernobyl, là cuộc chiến hiện tại.
Nhưng để làm cách mạng, Pavel
phải cực đoan với tư duy nhị nguyên. Anh ta nhìn thế giới chỉ có bạn hoặc thù.
Ukraine cũng vậy. Nếu không có cuộc chiến này, quá trình 'thoát Nga' sẽ mưa dầm
thấm lâu hàng chục năm. Nhưng chiến tranh đã khiến một số người Ukraine yêu nước
kiểu độc hại.
Luật lệ chỉ là phần nhỏ thôi.
Chính người dân vì thù Nga quá nên cái gì dính đến Nga cũng thành xấu xí và ghê
tởm. Bom đạn đã khiến chúng tôi 'thoát Nga' như những người cộng sản năm xưa
'thoát Sa hoàng'. Cũng đập phá tan tành trật tự cũ, đổi tên, xây mới, chụp mũ
nhau là giặc".
Tâm sự của nhà sử học khiến
tôi nhớ tới một cô giáo ở Lviv. Cô bảo Ukraine đã bị "Nga hóa" quá
lâu. Để xây dựng danh tính Ukraine có bản sắc riêng, họ buộc phải giết
chết một phần thân thể mình.
"Cô ấy nói đúng đấy"
– nhà sử học trả lời – "Chúng tôi phải đoạn tuyệt với văn hóa và ngôn ngữ
Nga, cũng như Pavel phải đoạn tuyệt với cả hai người con gái anh yêu tha thiết.
Người thứ nhất vì khác biệt giai cấp, người thứ hai vì anh sợ tình yêu sẽ xao
nhãng lý tưởng cách mạng."
Áp phích tuyên truyền thời
Liên Xô tả cảnh xây dựng tuyến đường sắt Baikal–Amur trên nền chân dung Pavel
Korchagin – nhân vật chính trong tiểu thuyết Thép đã tôi thế đấy của
nhà văn Nikolai Ostrovsky
"Nhưng nếu định nghĩa 'Ukraine
= không phải Nga' thì đất nước sẽ bị chia cắt từ bên trong. Ukraine là một
quốc gia đa văn hóa. Người nói tiếng Nga đã và sẽ mãi là một phần máu thịt của
dân tộc này. Họ nói tiếng Nga nhưng chính họ đang đổ máu bảo vệ Ukraine".
"Tương lai Ukraine sẽ ra
sao?" – tôi hỏi.
"Tôi không muốn Ukraine
là thép. Tôi luyện trong lò lửa chiến tranh xong nó sẽ trở nên cứng rắn nhưng lạnh
lùng. Tôi muốn Ukraine là một bài dân ca.
Hàng triệu nông dân hát dân ca
đã gìn giữ được bản sắc Ukraine suốt mấy trăm năm qua. Dân ca của chúng tôi rất
lạ, nhiều bè cao thấp, mới nghe chênh phô nhau, thậm chí hơi chói tai. Nhưng cuối
cùng đều hòa quyện và ngân dài cùng nhau ở đoạn cuối.
Dân ca là linh hồn và tính
cách của dân tộc này. Những kẻ cực đoan muốn tất cả phải hát cùng một giọng của
chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi. Nhưng khi tiếng súng ngưng, tôi tin người ta sẽ nhận
ra rằng, để một bài dân ca kiểu Ukraine sống được, nó cần mọi thanh âm, kể cả
tông giọng của những kẻ đã từng lạc nhịp vì lịch sử."
"Anh muốn nhắn gì với độc
giả loạt bài này?"
"Tôi cảm ơn những người
Việt đã lắng nghe tiếng nói từ Ukraine. Tôi xin tặng các bạn bài dân ca Cây
cầu gỗ liễu (Verbovaya Dooshchechka). Người Ukraine chúng tôi thường
múa điệu này bằng cách dệt tay vào nhau thành cây cầu để nâng một em bé đi qua:
'Này Nastochka em đang ở
đâu? Em đang đi qua cây cầu gỗ liễu. Em chạy đến nơi rừng cây bốc cháy. Em dùng
xô xách nước dập lửa. Bao nhiêu giọt nước là bấy nhiêu dòng sự thật'."
AFP/Getty Images
Ghi chú về tác giả và tác phẩm: Tiến
sĩ Nguyễn Phương Mai là chuyên gia đào tạo trong lĩnh vực Khoa học Não bộ ứng dụng
vào Giao tiếp-Quản trị đa văn hóa/Phát triển năng lực cá nhân. Loạt bài ghi lại
những quan sát của tác giả sau gần 4 tháng sống tại Ukraine, Nga và một số nước
trong vùng đệm của hai bên chiến tuyến (tháng 6-9/2025). Chuyến đi nhằm mục
đích tìm hiểu văn hóa với tư cách cá nhân, độc lập, bằng chi phí riêng, phi lợi
nhuận, không có tài trợ hoặc liên kết hợp tác với bất kỳ tổ chức nào. Tên một số
nhân vật đã được thay đổi.
