Cuộc chiến Nga-Ukraine (bài cuối): Danh tính – nội chiến văn hóa

 

Cuộc chiến Nga-Ukraine (bài cuối): Danh tính – nội chiến văn hóa

 

Một bức tranh tường nghệ thuật đường phố mô tả cảnh giằng co giữa một binh sĩ Nga và một binh sĩ Ukraine tại Izyum, Ukraine vào năm 2023

•  
• Tác giả, Tiến sĩ Nguyễn Phương Mai
• Vai trò, Gửi cho BBC News Tiếng Việt từ Sydney, Úc
• 11 tháng 2 2026
• Thời gian đọc: 20 phút

Cuộc chiến tại Ukraine không chỉ là những thách thức ở hậu phương và tiền tuyến (Phần 1: bài 1, bài 2, bài 3, bài 4, bài 5), mà còn bắt rễ sâu xa từ các xung đột lịch sử (Phần 2: bài 6, bài 7, bài 8). Điều này thúc đẩy các yếu tố cực đoan trong quan hệ với Nga và quá trình xây dựng bản sắc dân tộc (Phần 3: bài 9, bài 10, bài 11).

Học giả Phạm Quỳnh từng nói: "Truyện Kiều còn, tiếng ta còn. Tiếng ta còn, nước ta còn." Kỳ cuối cùng của loạt bài này tập trung vào vấn đề ngôn ngữ. Đây là thách thức gây chia rẽ lòng người lớn nhất trong cuộc cách mạng danh tính ở Ukraine.

1991: Tiếng Nga là ngôn ngữ xã hội

Sau khi Liên Xô sụp đổ, dù tiếng Ukraine trở thành ngôn ngữ chính thống cấp nhà nước, thực tế đây vẫn là một quốc gia song ngữ.

Hầu như ai ở Ukraine cũng có thể nói hoặc hiểu tiếng Nga với mức độ thành thạo khác nhau. Địa vị xã hội của tiếng Nga thậm chí còn có phần lấn lướt (bài 7). Di sản của 300 năm "Nga hóa" đã biến nó thành ngôn ngữ của quyền lực và trí tuệ. Từ công sở đến chính phủ, tiếng Nga là công cụ bắt buộc để học tập, hòa nhập và thăng tiến. Muốn thành công trên chính quê hương mình, người Ukraine buộc phải thạo tiếng Nga.

Ngược lại, tiếng Ukraine bị giới hạn trong gia đình hoặc nông thôn, gắn liền với định kiến "nhà quê, ít học". Trước chiến tranh, nhiều người vẫn mặc định tiếng Nga đẳng cấp và văn minh hơn.

Đây là nguồn gốc ra đời của thứ ngôn ngữ pha trộn Surzhyk (nghĩa đen là bột mì pha lúa mạch đen). Dân quê lên phố cố gắng học tiếng Nga để hòa nhập nhưng không thoát được gốc gác, vô tình tạo ra một thứ ngôn ngữ lai căng: ngữ pháp, phát âm kiểu Ukraine, nhưng chèn từ vựng Nga. Nôm na, nó hơi giống như tiếng bồi: "Mày mếch-xua cái đét-lai cho tao nhé."

Vì thế hệ trẻ ít thạo tiếng Nga hơn, trước chiến tranh, trong các gia đình thường có cảnh bố mẹ dùng tiếng Nga, con cái dùng tiếng Ukraine mà vẫn hiểu nhau. Nhiều nhân vật tôi phỏng vấn mở đầu bằng tiếng Ukraine vì phép lịch sự, rồi chuyển sang tiếng Nga cho thuận tiện. Họ sống theo "công thức Kyiv" – một từ tiếng lóng chỉ sự linh hoạt cả hai ngôn ngữ, bởi Kyiv là thủ đô trung tâm, nơi giao thoa của nhiều luồng di dân và văn hóa Ukraine.

Trong thời kỳ quá độ chuyển đổi ngôn ngữ, nhiều học sinh chọn tiếng Surzhyk để trò chuyện với nhau vì ai cũng hiểu (Ảnh một trường học dưới lòng đất ở Kharkiv)

2012: Tiếng Nga trở thành quân bài chính trị

Năm 2012, uy tín của Tổng thống thân Nga Viktor Yanukovych sụt giảm khi lời hứa "cải thiện đời sống" thất bại. Để kéo sự chú ý khỏi vấn đề tham nhũng, ông quay sang thực hiện một cam kết tranh cử khác: Nâng tiếng Nga thành "ngôn ngữ quốc gia thứ hai".

Tuy nhiên, điều này cần 2/3 Quốc hội đồng ý sửa Hiến pháp. Để lách luật, ông dùng "Hiến chương châu Âu về Ngôn ngữ" để trao cho tiếng Nga địa vị "ngôn ngữ khu vực". Nhờ đó, tại vùng Đông Nam, tiếng Nga sẽ được dùng trong dịch vụ công ngang hàng với tiếng Ukraine.

Ủy ban Venice của châu Âu phản đối, coi đó là sự đánh tráo khái niệm. Hiến chương là để bảo vệ những ngôn ngữ sắp tuyệt chủng, trong khi tiếng Nga tại Ukraine đang thống trị truyền thông, kinh doanh và đô thị. Hiến chương bị chỉ trích là công cụ để nâng vị thế tiếng Nga mà không cần sửa Hiến pháp.

Như vậy, trước năm 2012, tiếng Nga là "ngôn ngữ xã hội", đặc biệt là ở vùng Đông Nam, (giao tiếp tự do, nhưng giấy tờ hành chính là tiếng Ukraine). Sau 2012, tiếng Nga trở thành "ngôn ngữ khu vực" ở Đông Nam (giấy tờ buộc phải có tiếng Nga).

Chính sự luật hóa này đã khiến phe cực hữu cáo buộc rằng "chính sách Nga hóa đang quay lại, Ukraine đang mất chủ quyền văn hóa". Họ dùng luôn quân bài "ngôn ngữ" để đánh lại Yanukovych và kích động tâm lý sợ hãi. Nhiều cử tri ôn hòa dồn phiếu cho đảng cực hữu Svoboda vì họ cam kết bảo vệ tiếng Ukraine một cách cực đoan nhất.

 

Đảng cực hữu Svoboda biểu tình năm 2012 đòi bảo vệ tiếng Ukraine

Bạo lực bùng phát dẫn đến Cách mạng Maidan, buộc Yanukovych tháo chạy. Cùng năm đó (2014), Nga sáp nhập Crimea và hậu thuẫn miền Đông ly khai với lý do "bảo vệ người nói tiếng Nga".

2019: Tiếng Nga phải là ngôn ngữ thứ hai

Việc bị mất Crimea và hai tỉnh miền Đông khiến chính phủ Ukraine nhanh chóng nhận ra rằng ngôn ngữ không chỉ là "công cụ giao tiếp" mà còn là "cột mốc biên giới". Ở đâu có tiếng Nga, ở đó xe tăng Nga "có cớ tiến vào". Việc luật hóa tiếng Ukraine trở thành vấn đề an ninh quốc gia và hành động tự vệ.

Năm 2019, luật ngôn ngữ mới ra đời, thay thế quyền lực địa phương (luật 2012) bằng quyền lực tập trung ở cấp nhà nước, chuyển tiếng Ukraine từ "khuyến khích" sang "bắt buộc".

• Mọi giao tiếp trong không gian công cộng (công sở, trường học, bệnh viện, nhà hàng, truyền thông, giao thông) phải bắt đầu bằng tiếng Ukraine, chỉ chuyển sang tiếng Nga nếu có yêu cầu. Ví dụ, nhân viên hay tài xế… sẽ chào bằng tiếng Ukraine, sau đó chuyển sang tiếng Nga hoặc tiếng Anh nếu khách yêu cầu.
• 90% thời lượng truyền thông là tiếng Ukraine. Báo chí bằng tiếng nước ngoài phải có bản tiếng Ukraine. Chi phí gấp đôi khiến nhiều tờ báo đóng cửa bản tiếng Nga.
• Mọi quan chức, bác sĩ khu vực công, giáo viên, thẩm phán, cảnh sát... phải có chứng chỉ tiếng Ukraine mới được bổ nhiệm.
• Giáo dục siết chặt dần: Cấp I vẫn học bằng tiếng Nga nếu đó là tiếng mẹ đẻ; Cấp II tăng tỷ lệ tiếng Ukraine từ 20-60%; Cấp III tối thiểu 80%.
• Tuy nhiên, đây không phải lệnh cấm nên trong cuộc sống hằng ngày và không gian tôn giáo, tiếng Nga vẫn được nói như thường: từ trên mạng, đến trong nhà, ra ngoài đường. Hầu hết các cuộc phỏng vấn trong loạt bài này là bằng tiếng Nga.

Luật ngôn ngữ 2019 bị Đảng Đối lập (thân Nga) kháng cự mạnh mẽ. Chính phủ bị kiện ra tòa. Ủy ban Venice của châu Âu lại tiếp tục chỉ trích cú đảo chiều 180 độ này. Hungary lên án kịch liệt vì có tới 150.000 người Ukraine gốc Hung nói tiếng Nga. Họ tuyên bố chặn đường Ukraine vào NATO nếu không sửa luật.

Tuy nhiên, người dân phản kháng bằng cách "mặc kệ". Phép vua thua lệ làng, nhiều nơi chỉ thay đổi về mặt hình thức, còn giao tiếp thực tế ở công sở, nhà máy, trường học vẫn dùng tiếng Nga như cũ.

 

Ảnh chụp màn hình hướng tên lửa Nga tấn công Odesa. Các mạng xã hội ở miền Đông Nam vẫn chủ yếu bằng tiếng Nga.

2022: Tiếng Nga là ngôn ngữ của kẻ thù

Nhưng cuộc chiến toàn diện năm 2022 đã thay đổi tất cả. Chỉ qua một đêm, bom đạn đã khiến chính sách ngôn ngữ vừa chậm chạp vừa bị phản đối bỗng tăng tốc chóng mặt. Trớ trêu thay, chính Putin chứ không phải chính quyền Ukraine đã tạo ra làn sóng người dân ruồng bỏ tiếng Nga.

"Tôi quay lại nói tiếng Ukraine ngay sau khi Nga xâm lược" – một cựu chiến binh thời Liên Xô kể – "Cứ như một cuộc cách mạng văn hóa vậy, hàng triệu người từ chối nói tiếng Nga, dù đó là ngôn ngữ mẹ đẻ của họ. Tổng thống Zelenskiy cả đời nói tiếng Nga cũng chuyển sang tiếng Ukraine. Ông ấy nói sai rất nhiều.

Thậm chí người già cũng đổi. Vợ tôi bảo Nga là quân xâm lược, nói tiếng Nga chỉ tổ 'bẩn miệng'. Bà ấy còn không muốn gõ chữ 'ы' trên bàn phím (ký tự chỉ có trong tiếng Nga).

Thế là tôi cũng phải đổi. Tôi phát hoảng khi thấy mình đã bị Nga hóa đến mức quên cả tiếng mẹ đẻ. Khi cô nói 'cảm ơn' bằng tiếng Ukraine, tôi vừa xấu hổ, vừa xúc động. Tại sao một cô gái xa lạ lại tôn trọng tiếng nói của tôi hơn chính bản thân tôi?"

Thói quen khó bỏ

"Chú còn nói tiếng Nga không?"

"Có chứ. Nhưng chỉ khi cãi nhau với vợ thôi. Tức quá thì chỉ muốn phun ra thật nhanh cho bõ tức."

"Ông ấy còn nói chuyện với… chó bằng tiếng Nga nữa" – Bà vợ ngồi cạnh bật cười chêm vào – "Chó mèo thì nói tiếng gì chẳng được. Miễn vuốt ve là nó thích."

Ở Khmelnytsky, một tình nguyện viên thú thật với tôi: "Giúp Mai phiên dịch vất vả lắm, vì não tôi phải qua 3 bước: Nghĩ bằng tiếng Nga → chuyển sang tiếng Ukraine → dịch sang tiếng Anh. Thế nên tôi phản ứng chậm. Mai kiên nhẫn nhé."

Tôi nhanh chóng nhận ra, vào thời điểm 2025, bất chấp luật hạn chế và phong trào đổi tiếng, ngôn ngữ xã hội chủ đạo ở Ukraine vẫn là tiếng Nga. Nhiều lần tôi nói "cảm ơn" bằng tiếng Ukraine khiến những nhân viên ở siêu thị và bảo tàng… giật nảy mình. Tôi thường nháy mắt một cái. Họ ngạc nhiên khi thấy một cô gái châu Á nói tiếng Ukraine. Họ bẽn lẽn cười như ngầm bảo: "Ok, tôi biết rồi."

Ở Odesa, khi thấy một nhà khảo cổ nói tiếng Nga, tôi trêu: "Ơ kìa, đây là viện bảo tàng, chị phải nói tiếng Ukraine chứ?" Oksana cười xòa: "Biết vậy mà khó quá. Cả đời mình đã nói tiếng Nga." Rồi cô rơm rớm nước mắt: "Đau lòng lắm. Vì tôi đang dùng tiếng nói của kẻ thù. Vì chúng tôi nói tiếng Nga mà cuộc chiến này nổ ra. Vì tiếng Nga mà chồng tôi phải ra trận."

 

Tác giả và nhà khảo cổ Oksana

Bài tiếng Nga cực đoan

Tuy nhiên, cuộc chiến tàn khốc đã tạo ra những "cảnh sát ngôn ngữ cực đoan".

Một Việt kiều so sánh như sau: "Việt Nam và Trung Quốc hết đánh nhau lâu rồi, nhưng tâm lý bài Tàu vẫn rất mạnh vì đó là kẻ thù truyền kiếp. Hồi có ý kiến đưa tiếng Trung thành ngoại ngữ ở cấp phổ thông, tôi nhớ người ta rầm rầm phản đối. Nghệ sĩ Trấn Thành nói tiếng Việt, đóng góp hàng tỷ tiền cứu trợ, làm ra bao chương trình hay. Thế mà còn bị chửi là 'mong gì một thằng gốc Hoa lấy vợ Hàn có lòng yêu nước?' Thử tưởng tượng nếu bây giờ Trung Quốc ném bom tàn phá Việt Nam thì những văn hóa người Hoa có thoát khỏi kỳ thị không?"

Tương tự, cuộc chiến ở Ukraine đã tạo ra những "cảnh sát ngôn ngữ cực đoan".

Có những bồi bàn bị mắng vì không chào bằng tiếng Ukraine. Có những giáo viên bị học sinh quay video vì lỡ dùng tiếng Nga. Một kỹ sư ở Odesa cho rằng "không nói tiếng Ukraine thì không phải người Ukraine". Một giáo sư tuyên bố những người lính ở tiền tuyến "không chiến đấu vì Ukraine nếu họ nói tiếng Nga", vì "người yêu nước phải nói ngôn ngữ của dân tộc".

Ở Kyiv, tôi trò chuyện với một cô bé 15 tuổi, con một nhân viên sứ quán Việt Nam. Bé nói tiếng Việt ở nhà, tiếng Nga ở trường, tiếng Ukraine khi cần và tiếng Anh với tôi.

Thấy bé giỏi quá, tôi hỏi thì bé kể: "Chiến tranh khiến nhiều bạn tẩy chay tiếng Nga. Thậm chí có bạn bảo 'mày cứ nói tiếng Việt đi tao còn thấy dễ chịu hơn'." Tiếng Anh được các bé chọn vì nó trung tính nhất.

 

Bé kể nhiều bạn vứt hoặc đốt hết sách tiếng Nga. Có cô giáo tiếc của, cho bé rất nhiều sách cũ. Bé không nỡ từ chối, lại sợ sách bị đốt nên đem về, nhồi hết dưới gầm sô pha.

Tương tự, Andrzej Ludek – một doanh nhân Ba Lan – kể rằng ông và các đối tác Ukraine đều thành thạo tiếng Nga, nhưng họ đã chọn tiếng Ba Lan (hoặc tiếng Anh) để giao tiếp vì không muốn nói tiếng Nga.

Khi ông tổ chức hòa nhạc quyên góp cho tiền tuyến ở Ba Lan, những nghệ sĩ Ukraine đang tị nạn ở đây đã từ chối vì trong chương trình có một cô bé hát tiếng Nga. Bài hát có lời "người lớn ơi, đừng đánh nhau nữa", nhưng vì hát bằng tiếng Nga nên nó trở thành "tiếng nói của kẻ thù" chứ không còn là "ca khúc phản chiến".

Andrzej vừa kể vừa nghẹn ngào: "Con bé bị loại khỏi chương trình. Nó mới 10 tuổi. Làm sao giải thích cho nó hiểu đây?"

 

Ông Andrzej Ludek (ảnh nhỏ) chia sẻ video bài hát "Отмените войну". Trên nền hoa mang màu cờ Ukraine, bé Zarinka hát tiếng Nga kêu gọi người lớn ngừng đánh nhau.

Ở Odesa, một giáo sư đã từ chối lời hẹn gặp của tôi: "Tôi rất bận, không tiếp cô được." Rồi bà nhắn thêm: "Nhân tiện, cô viết tên thành phố của tôi sai rồi. Odesa chỉ có một chữ 's'. Hai chữ 's' (Odessa) là phiên âm theo tiếng Nga."

Tôi vội vàng xin lỗi và xác nhận rằng, theo phiên âm tiếng Ukraine, Kharkov → Kharkiv, Lvov → Lviv, Kiev → Kyiv. Nhưng bà vẫn từ chối gặp tôi.

Thấy tôi buồn, một doanh nhân an ủi: "Bà đó cực đoan. Tôi vẫn viết Odessa hai chữ 's'. Gia đình tôi 6 đời ở đây. Tôi nói tiếng Nga nhưng sẽ chống Nga đến hơi thở cuối cùng. Chỉ đám cực đoan mới đánh đồng tiếng Ukraine với lòng yêu nước."

Chàng trai tình nguyện ở Khmelnitsky cũng giải thích thêm: "Ngôn ngữ và danh tính là hai khái niệm khác nhau. Người Mexico nói tiếng Tây Ban Nha nhưng đánh Tây Ban Nha giành độc lập. Người Đài Loan nói tiếng Trung nhưng đâu muốn là một phần đại lục? Người Mỹ, Ireland và Scotland nói tiếng Anh nhưng viết lịch sử bằng máu với người Anh."

Nội chiến văn hóa

Ở Odesa, tôi gặp một vài người thoạt tiên chạy tị nạn khỏi miền Đông. Sau khi thấy tiếng Nga bị tẩy chay các nơi khác ghê quá, họ lại quay về vùng chiến sự.

Họ phải chạy tị nạn hai lần. Một lần trốn bom đạn Nga, một lần trốn áp lực của hàng xóm, bạn bè và đồng nghiệp. Lần thứ nhất là cuộc chiến vật lý chống ngoại xâm, lần thứ hai là cuộc nội chiến văn hóa với chính đồng bào mình.

Một phụ nữ lớn tuổi từ Mariupol nói với tôi rằng bà từng là biên tập viên văn học Nga và rất yêu văn hóa Nga. Tuy nhiên, khi chạy loạn tới Kyiv, việc bà không che giấu tình yêu ấy khiến những người hàng xóm bị tổn thương. Họ gây sức ép khiến anh chủ người Việt đang cưu mang bà phải mời bà ra khỏi nhà và đi ở nơi khác. Họ bảo: "Chính vì những người như bà nên mới có cuộc chiến này."

 

Nhà soạn nhạc Nga Tchaikovsky được nhiều người Ukraine yêu thích. Cuộc chiến đã khiến các tác phẩm của ông bị tẩy chay. Những người còn quá gắn bó với văn hóa Nga có thể bị phán xét.

Khi nói chuyện với tôi, giọng bà hiền dịu nhưng đầy thách thức: "Đương nhiên là tôi nói được tiếng Ukraine chứ. Nhưng tôi cố tình không nói đấy. Không ai ép tôi được hết."

Thái độ phản kháng ấy lặp lại với một cô gái gốc Việt ở Odesa. Cô nói được tiếng Ukraine nhưng kiên quyết chỉ nói tiếng Nga. Lý do của cô là "phải nói tiếng Nga để người ngoài hiểu rằng không phải vì cái ngôn ngữ mà đánh nhau".

Giáo sư Anastasia Piliavsky là một trong những tiếng nói phản biện mạnh mẽ từ Odesa. Cô cho rằng việc kỳ thị tiếng Nga khiến đất nước bị chia cắt nặng nề:

"Người miền Đông nói tiếng Nga chống Nga kiên cường nhất và họ cũng là những người chịu thiệt hại nặng nề nhất trong cuộc chiến này. Từ những ngày đầu tiên, Odesa đã gọi tên Nga là kẻ xâm lược. Ở chiến hào, lính tráng vẫn nói tiếng Nga. Thật vô đạo đức khi những kẻ yên ấm ở hậu phương dám xúc phạm người đang đổ máu ở chiến trường chỉ vì họ nói tiếng Nga. Nếu những người lính ấy buông súng, thử hỏi cái đám ấy sẽ nói tiếng Ukraine kiểu gì khi đất này đã trở thành đất của Nga?"

 

Giáo sư Anastasia Piliavsky (ảnh nhỏ) cho rằng việc kỳ thị tiếng Nga là sai lầm chiến lược trong chính sách "thoát Nga" của Ukraine. Di sản văn hóa như tượng nhà văn Isaac Babel (sinh ra ở Odesa) cần được gìn giữ dù sinh thời ông viết bằng tiếng Nga.

Tuy nhiên, rất nhiều người nhấn mạnh rằng, những kẻ bài tiếng Nga cực đoan chỉ là thiểu số. Vấn đề là họ to mồm và hung hăng. Thay vì "khẩu súng", họ coi "ngôn ngữ" là vũ khí.

Tôi nhớ đến Maxim – chàng võ sĩ đấm bốc ở Odesa không dám đi lính nhưng đã khóc vì biết mình hèn nhát (bài 4). Một lần thấy đám trẻ con hát tiếng Nga để quay TikTok, anh điên tiết muốn tẩn cho bọn nó một trận. Nắm đấm lẽ ra dành cho kẻ thù suýt nữa thành vũ khí để anh bắt nạt lũ con nít.

Và máu đã đổ trong cuộc "nội chiến văn hóa" mà Anastasia mô tả.

Một nghị sĩ cực đoan tên là Iryna Farion đã chỉ trích binh sĩ của Lữ đoàn Azov rằng họ "không phải là người Ukraine nếu không nói tiếng Ukraine. Cùng lắm chỉ là người Nga có tư cách công dân Ukraine thôi."

Lính tráng và sinh viên phẫn nộ tột độ. Họ đòi bà bị sa thải. Một năm sau (2024), bà bị một thanh niên 18 tuổi ám sát. Cậu ta ra tay không phải vì ủng hộ nước Nga, mà vì bà đã "xúc phạm người lính và gây chia rẽ nội bộ".

Như vậy, ngôn ngữ và văn hóa Nga trở thành nạn nhân (sau cuộc chiến) chứ không hẳn là nguồn gốc (khởi đầu) cuộc chiến. Nỗi sợ "tụt hạng văn hóa" là có thật trong tâm trí nhiều người muốn giữ tiếng Nga. Bom đạn khiến cực đoan đẻ ra cực đoan, đẩy những người yêu nước theo kiểu khác nhau quay ra tấn công lẫn nhau.

 

Lễ tang bà Iryna Farion và con phố đặt theo tên bà (ảnh nhỏ)

'Thép đã tôi thế đấy'

Khi loạt bài này ra mắt, một bạn đọc người Việt nhận xét rằng Ukraine giống như nhân vật Pavel Korchagin trong Thép đã tôi thế đấy.

Hầu như ai bị/được tôi hỏi cũng phủ nhận, thậm chí bực mình khi Ukraine bị so sánh với một "biểu tượng tuyên truyền" của Xô-viết – thứ mà họ muốn cắt bỏ.

Duy nhất một nhà sử học đồng tình.

"Pavel là người Ukraine. Anh trưởng thành qua sự khốc liệt cả về tinh thần lẫn thể xác. Đất nước này cũng vậy. Ukraine xây dựng bản sắc trên những chấn thương. Đó là Nga hóa, là nạn đói Holodomor, là Chernobyl, là cuộc chiến hiện tại.

Nhưng để làm cách mạng, Pavel phải cực đoan với tư duy nhị nguyên. Anh ta nhìn thế giới chỉ có bạn hoặc thù. Ukraine cũng vậy. Nếu không có cuộc chiến này, quá trình 'thoát Nga' sẽ mưa dầm thấm lâu hàng chục năm. Nhưng chiến tranh đã khiến một số người Ukraine yêu nước kiểu độc hại.

Luật lệ chỉ là phần nhỏ thôi. Chính người dân vì thù Nga quá nên cái gì dính đến Nga cũng thành xấu xí và ghê tởm. Bom đạn đã khiến chúng tôi 'thoát Nga' như những người cộng sản năm xưa 'thoát Sa hoàng'. Cũng đập phá tan tành trật tự cũ, đổi tên, xây mới, chụp mũ nhau là giặc".

Tâm sự của nhà sử học khiến tôi nhớ tới một cô giáo ở Lviv. Cô bảo Ukraine đã bị "Nga hóa" quá lâu. Để xây dựng danh tính Ukraine có bản sắc riêng, họ buộc phải giết chết một phần thân thể mình.

"Cô ấy nói đúng đấy" – nhà sử học trả lời – "Chúng tôi phải đoạn tuyệt với văn hóa và ngôn ngữ Nga, cũng như Pavel phải đoạn tuyệt với cả hai người con gái anh yêu tha thiết. Người thứ nhất vì khác biệt giai cấp, người thứ hai vì anh sợ tình yêu sẽ xao nhãng lý tưởng cách mạng."

 

Áp phích tuyên truyền thời Liên Xô tả cảnh xây dựng tuyến đường sắt Baikal–Amur trên nền chân dung Pavel Korchagin – nhân vật chính trong tiểu thuyết Thép đã tôi thế đấy của nhà văn Nikolai Ostrovsky

"Nhưng nếu định nghĩa 'Ukraine = không phải Nga' thì đất nước sẽ bị chia cắt từ bên trong. Ukraine là một quốc gia đa văn hóa. Người nói tiếng Nga đã và sẽ mãi là một phần máu thịt của dân tộc này. Họ nói tiếng Nga nhưng chính họ đang đổ máu bảo vệ Ukraine".

"Tương lai Ukraine sẽ ra sao?" – tôi hỏi.

"Tôi không muốn Ukraine là thép. Tôi luyện trong lò lửa chiến tranh xong nó sẽ trở nên cứng rắn nhưng lạnh lùng. Tôi muốn Ukraine là một bài dân ca.

Hàng triệu nông dân hát dân ca đã gìn giữ được bản sắc Ukraine suốt mấy trăm năm qua. Dân ca của chúng tôi rất lạ, nhiều bè cao thấp, mới nghe chênh phô nhau, thậm chí hơi chói tai. Nhưng cuối cùng đều hòa quyện và ngân dài cùng nhau ở đoạn cuối.

Dân ca là linh hồn và tính cách của dân tộc này. Những kẻ cực đoan muốn tất cả phải hát cùng một giọng của chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi. Nhưng khi tiếng súng ngưng, tôi tin người ta sẽ nhận ra rằng, để một bài dân ca kiểu Ukraine sống được, nó cần mọi thanh âm, kể cả tông giọng của những kẻ đã từng lạc nhịp vì lịch sử."

"Anh muốn nhắn gì với độc giả loạt bài này?"

"Tôi cảm ơn những người Việt đã lắng nghe tiếng nói từ Ukraine. Tôi xin tặng các bạn bài dân ca Cây cầu gỗ liễu (Verbovaya Dooshchechka). Người Ukraine chúng tôi thường múa điệu này bằng cách dệt tay vào nhau thành cây cầu để nâng một em bé đi qua:

'Này Nastochka em đang ở đâu? Em đang đi qua cây cầu gỗ liễu. Em chạy đến nơi rừng cây bốc cháy. Em dùng xô xách nước dập lửa. Bao nhiêu giọt nước là bấy nhiêu dòng sự thật'."

 

AFP/Getty Images

Ghi chú về tác giả và tác phẩm: Tiến sĩ Nguyễn Phương Mai là chuyên gia đào tạo trong lĩnh vực Khoa học Não bộ ứng dụng vào Giao tiếp-Quản trị đa văn hóa/Phát triển năng lực cá nhân. Loạt bài ghi lại những quan sát của tác giả sau gần 4 tháng sống tại Ukraine, Nga và một số nước trong vùng đệm của hai bên chiến tuyến (tháng 6-9/2025). Chuyến đi nhằm mục đích tìm hiểu văn hóa với tư cách cá nhân, độc lập, bằng chi phí riêng, phi lợi nhuận, không có tài trợ hoặc liên kết hợp tác với bất kỳ tổ chức nào. Tên một số nhân vật đã được thay đổi.

 

KỲ CUỐI: “VIỆT NAM”– “KÝ HIỆU RỖNG” GIỮA HAI BỜ CHIẾN TUYẾN

 KỲ CUỐI: “VIỆT NAM”– “KÝ HIỆU RỖNG” GIỮA HAI BỜ CHIẾN TUYẾN

Bài (đã rút ngắn) trên báo Một Thế Giới số Tết

■ TRI ÂN

Người Việt có một truyền thống đẹp ngày Tết: Nhớ ơn những người đã cưu mang mình trong hoạn nạn.

Đi qua những năm tháng đạn bom khốc liệt, cái tên "Liên Xô" đã trở thành biểu tượng của sự viện trợ vô tư và vĩ đại nhất trong tâm thức của bao thế hệ người Việt.

Liên bang Xô Viết vốn là một mái nhà chung của 15 nước cộng hòa. Tuy nhiên, bị chi phối bởi thói quen tâm lý, chúng ta thường lấy quốc gia lớn nhất, mang tính đại diện cao nhất (Nga) để gọi thay cho tất cả.

Sự "Nga hóa" vô tình trong ngôn ngữ thường ngày ấy đã ăn sâu đến mức, rất nhiều lưu học sinh từng dành cả tuổi thanh xuân tu nghiệp ở Kyiv, Kharkiv hay Odesa (Ukraine), ngày về vẫn quen miệng nói rằng mình "đi học ở Nga".

Nhưng nếu cẩn trọng bỏ đi lớp kính thiên kiến, ta sẽ thấy hình bóng và máu thịt của người Ukraine in đậm trong những năm tháng Việt Nam gian khó nhất. Công lao ấy bao trùm ba cột mốc sinh tồn của người Việt: (1) Quân sự; (2) Công nghiệp; và (3) Lương thực cứu đói.

• • • Quân sự: Một phần lớn (không phải "đa số") các chuyên gia quân sự từng sang giúp Việt Nam chính là người Ukraine.

Theo hồ sơ giải mật của Liên Xô, 10.859 tướng lĩnh, sỹ quan và binh lính Liên Xô đã sang Việt Nam dưới danh nghĩa "chuyên gia" (Do không muốn thừa nhận sự có mặt của quân đội chính quy).

Vì không có thống kê cụ thể, một số nhà sử học chính trị đã phán đoán rằng số lượng "chuyên gia" quân sự người Ukraine chiếm một phần không nhỏ, có thể tới vài ngàn người.

Thứ nhất là do Ukraine giữ vai trò "lò đào tạo" sĩ quan phòng không, radar và hàng hải lớn nhất Liên Xô lúc bấy giờ.

Thứ hai là tỷ lệ cựu binh gốc Ukraine từng tham chiến tại Việt Nam. Theo báo cáo 2021, chỉ tính riêng những người còn sống và sinh hoạt trong hội cựu chiến binh đã có 518 người từng tới Việt Nam. Xem xét tỷ lệ tử vong sau 50 năm, con số này chứng minh quy mô ban đầu của nhóm chuyên gia người Ukraine lên tới hàng ngàn, chiếm một phần lớn trong tổng số 11.000 của toàn Liên Xô.

Họ đã đã thiết kế lưới lửa bảo vệ bầu trời Hà Nội năm 1972, vào tận vùng rừng núi Việt Nam để lắp ráp thiết bị quân sự.

• • • Công nghiệp: Sự phát triển của ngành hàng hải, hàng không và y tế Việt Nam mang đậm dấu ấn học thuật của các giáo sư Ukraine. Họ đã đào tạo ra những thế hệ kỹ sư, bác sĩ, và nhà lãnh đạo cấp cao của Việt Nam ở Đại học Bách khoa Kyiv, Đại học Hàng hải Odessa, hay Đại học Tổng hợp Kharkiv.

Máy cày, máy kéo giúp cơ giới hóa nông nghiệp Việt Nam phần lớn mang thương hiệu KhTZ. Máy bay vận tải huyền thoại Antonov (như An-2, An-22) chở hàng tiếp tế cho Việt Nam được thiết kế ở Kyiv.

Cảng Odessa và Chornomorsk chính là nơi xuất phát của phần lớn các chuyến tàu chở vũ khí, đạn dược, lương thực và thiết bị y tế của khối Xô Viết đến Việt Nam. Những thủy thủ người Ukraine thuộc Công ty Vận tải Biển Đen (Black Sea Shipping Company - BLASCO) đã dũng cảm vượt qua bom đạn của không lực Hoa Kỳ để cập cảng Hải Phòng. Trong những chuyến đi sinh tử ấy, máu của những người thợ máy, thủy thủ Ukraine đã hòa vào biển Việt Nam.

Nhiều dự án công nghiệp khổng lồ của Việt Nam in dấu bàn tay và trí tuệ của chuyên gia Ukraine. Các tuabin của Thủy điện Thác Bà được sản xuất tại nhà máy Turboatom. Phó tổng chuyên viên phụ trách kỹ thuật thi công Thủy điện Trị An là ông Kuzmenco - một kỹ sư người Ukraine mà công nhân Việt Nam ngày đó vô cùng kính trọng và gọi bằng cái tên thân thương: "ông Ku-dơ". Ông thường ăn uống chung với công nhân và chia sẻ đường sữa cho anh em.

Tuy nhiên, tờ Đồng Nai khi lên bài nói về ông thì chạy tít: "NGƯỜI NGA ấn tượng trên công trường Thủy điện Trị An". Họ gọi ông là "người Nga" vì hồi đó, cứ người Liên Xô thì đều bị gọi chung là "người Nga".

• • • Thực phẩm cứu đói: Trong mâm cúng giao thừa, bên cạnh bánh chưng xanh, đôi khi những người lớn tuổi vẫn nhắc về “hạt bo bo”.

Đó là một loại hạt cứng như đá, nhai rát cả vòm họng, nhưng lại là chiếc phao cứu sinh cho cả một dân tộc bước qua những năm tháng thời bao cấp khiến cả nền nông nghiệp sụp đổ. Những hạt bo bo cứu đói phần lớn đã nảy mầm từ dải đất đen Chernozem huyền thoại của Ukraine, được những người nông dân xứ tuyết thu hoạch, nhổ neo từ cảng Odesa, vượt trùng dương về cập bến Hải Phòng.

Nhắc lại hạt bo bo ngày Tết để nhận ra rằng, thế giới này là một mạng lưới đan cài của những ân tình. Mảnh đất nào từng cho ta hạt gạo, hạt mì khi ta đói khát giờ này đang rỉ máu trong bom đạn chiến tranh (Bài 1, bài 2). Thấu hiểu điều đó, chúng ta sẽ nhìn cuộc chiến ở phương xa không chỉ bằng sự tò mò của những kẻ bàng quan, mà bằng nỗi đau trắc ẩn của những người đã từng chia ngọt sẻ bùi.

Trong cuộc chiến này, chính phủ Việt Nam giữ vị thế trung lập. Hàng năm, sứ quán Việt Nam tại Ukraine và chính quyền tại Hà Nội vẫn trân trọng tri ân những cựu chiến binh và chuyên gia Ukraine đã để lại trí tuệ, trái tim, tuổi thanh xuân và thậm chí máu xương ở một đất nước xa xôi.

—

■ VIỆT NAM TRONG MẮT NGƯỜI UKRAINE

Vậy những người Ukraine thế hệ mới nghĩ gì khi nhắc đến Việt Nam?

Vào tháng 6 năm 2025, tôi đã tới Ukraine, Nga và một số nước trong vùng đệm của cuộc giao tranh. Chuyến đi kéo dài gần 4 tháng với tư cách cá nhân, độc lập, bằng chi phí riêng, phi lợi nhuận, không có tài trợ hoặc liên kết hợp tác với bất kỳ tổ chức nào.

Bài viết sau đây cho báo Một Thế Giới (số Tết) khắc họa một lát cắt trong bức tranh chung, ghi lại những quan sát về hiện tượng “Việt Nam” được những người trong cuộc phóng chiếu lên hiện thực mà họ đang đối mặt.

—

■ HƯƠNG VỊ QUÊ NHÀ

Trong hình dung của tôi, cuộc sống vùng chiến sự chỉ có tiếng còi báo động và những cuộc ném bom khốc liệt.

Điều này đúng, nhưng nó thường chỉ diễn ra về đêm.

Khi trời còn sáng, Ukraine hiện ra hiền hòa trong nhịp sống tất bật ngày thường. Cuộc sống dường như có vẻ bình yên vào ban ngày. Những người dân đã quen với còi báo động, họ không chạy đi trú ẩn nữa vì tin rằng phòng không Ukraine sẽ bắn hạ các drone tấn công khi trời còn sáng.

Trước chiến tranh, Ukraine có khoảng 7- 10.000 công dân Việt Nam (Một tư liệu cho rằng số người gốc văn hóa và huyết thống Việt Nam trải dài 3 thế hệ có thể gấp 10 lần). Sự thân thuộc mà tôi cảm nhận được không chỉ giới hạn trong những khu chợ nơi bà con mình tập trung buôn bán. Nó ập đến từ những nơi ít ai ngờ tới nhất.

Chỉ trong ngày thứ hai đặt trên đến Ukraine, một người Việt đã giúp tôi hẹn được một chính khách ở Lviv. Ông mời tôi ăn trưa ở một trong những nhà hàng sang trọng nhất thành phố. Chủ nhà hàng người Ukraine, nhưng trong thực đơn có cả món Việt Nam.

– Em nhớ đồ Việt không?

– Dạ có. Nhưng em muốn ăn những món ở đây.

– Ok. Vậy em ăn món Ukraine. Còn tôi sẽ ăn món Việt.

Khi biết tôi muốn phỏng vấn những người lính đang chiến đấu, ông lấy máy gọi ngay cho người quen. Khoảng nửa tiếng sau, một chàng trai có mặt. Anh mới từ chiến trường trở về. Tôi hỏi anh ăn gì chưa. Anh nói ăn rồi. Nhưng đã tới đây thì PHẢI ĂN PHỞ VIỆT NAM.

Bát phở bê ra. Thơm ngát mùi xương ninh. Biến tấu kiểu Ukraine là thêm rau mùi và rắc vừng đen…cho đẹp. Chúng tôi vừa trò chuyện, vừa tấm tắc khen món ăn của nhau. Chàng quân nhân lúng túng dùng đũa, nhưng rất tự tin tuyên bố: “Ở Ukraine, món Việt là số 1”.

Tôi cứ ngỡ người Ukraine sẽ nhắc tới Việt Nam và thương hiệu mì Mivina. Ông Phạm Nhật Vượng đã lập nghiệp ở chính nơi đây cùng những gói mỳ được nhiều người Ukraine ưa thích. Nhưng không. Phở mới là thứ đồ ăn gắn liền với Việt Nam.

Khi tôi xin phép Victor đăng báo ảnh của anh đang ăn phở, anh đồng ý và nhắc thêm lần nữa: “Mai nhớ phải nói là phở rất ngon”.

—

■ CẢM HỨNG VIỆT NAM

Trong những ngày ở Ukraine, khi biết tôi sinh ra ở Việt Nam, người ở đây dường như ai cũng có điều muốn nói. Với một số mà tôi có dịp tiếp xúc, hai chữ “Việt Nam” gợi lại nhiều ký ức và trải nghiệm hơn là chỉ những đồ ăn ngon hay những thương nhân bán quần áo ở chợ trung tâm.

• • • Với vài nhà sử học tôi từng phỏng vấn, họ cho rằng cả hai dân tộc đều có chung “số phận địa lý” khi sống cạnh những người láng giềng khổng lồ. Đó là một mối quan hệ phức tạp kiểu frenemy, lúc thì là bạn (friend), lúc lại là thù (enemy). Trong bối cảnh ấy, lịch sử có những thời điểm mà chiến tranh là “bất khả kháng” (Bài

.

Nhưng để thương vong chỉ ở mức tối thiểu, những người lãnh đạo phải có chính sách thông minh, khéo léo. Bên cạnh đó, người dân phải có tinh thần bất khuất, để khi ngoại giao bất thành thì họ luôn sẵn sàng bảo vệ Tổ quốc.

• • • Một nhà chính trị không giấu sự ngưỡng mộ tinh thần kiên cường của Việt Nam trước các đế chế lớn (Bài 3).

Ông liệt kê: “Từ Mông Cổ đến Trung Quốc, rồi Pháp, Mỹ. Chiếc xe tăng T-72 cháy rụi trên đường phố Bucha khiến tôi nhớ đến xác máy bay B-52 trên đường phố Hà Nội. Một nước nhỏ có thể thắng một siêu cường. Ngay cả Tổng thống Zelensky và các cố vấn cũng từng nhắc đến tinh thần không đầu hàng giống Việt Nam”.

Vào thời kỳ đầu cuộc chiến, mạng xã hội lan truyền bức ảnh một chiến hào của lính Ukraine, trên lối vào có gắn chữ “Vietnam” (Ai tìm lại được ảnh này tác giả xin rất biết ơn).

Khi tôi hỏi ông về thái đội trung lập của Việt Nam, ông rất thành thật chia sẻ rằng điều đó khiến ông “đau lòng”. Tuy nhiên “lợi ích quốc gia của Việt Nam gắn với Nga, nên tuy đau lòng, đó là điều có thể hiểu được”.

• • • Với những người lính từng biết đến Việt Nam qua phim ảnh Hollywood, họ nói rằng khu vực rừng Serebrianka hay Kreminna được gọi là “Việt Nam của Ukraine”: Địa hình sình lầy, cây cối rậm rạp, sương mù dày đặc, đường đi hiểm trở. Pháo đạn thiêu cháy các ngọn cây, chỉ còn lại những cái thân lởm chởm, đen ngòm. Một quân nhân nói với tôi: “Đây thực sự là Apocalypse Now. Quân địch hiện ra bất thình lình. Chiến hào thì ngập nước. Pháo kích thì như mưa”.

Khi nhắc đến Việt Nam, nhiều người Ukraine sẽ nhắc đến Nguyễn Lâm Tùng. Anh là một người lính Ukraine gốc Việt, từng là quán quân thể hình Ukraine năm 2019. Khi cuộc chiến mới nổ ra, anh cùng nhiều người đã tình nguyện cầm súng trong trang phục thường dân. Tùng sau đó nhập ngũ và chiến đấu ở những mặt trận ác liệt nhất như Bakhmut (Bài 4).

• • • Với một số chuyên gia và phóng viên chiến trường, họ nối Việt Nam với sự sáng tạo trong cuộc chiến bất cân xứng. Đối đầu với một siêu cường quân sự, cái khó ló cái khôn (bài 5).

“Tôi nghe nói người Việt dùng xe đạp mà thắng được Điện Biên.” “Chúng tôi không đủ vũ khí và nhân lực để bắn trả cả bầy hàng trăm drone, nhưng chúng tôi dùng lưới đánh cá cũ phủ trùm lên nhiều đường phố. Drone vướng vào là chệch mục tiêu”. “Ukraine không có hải quân. Nhưng các kỹ sư quân sự đã tạo ra các thuyền cảm tử kiểu mô tô trượt nước (jet ski) để tấn công hạm đội Biển Đen”.

• • • Với một số người dân từng biết đến chiến tranh Việt Nam, họ chia sẻ với tôi sự tàn khốc của bom đạn.

Một cụ bà nói với tôi: “Ngày xưa tôi rất thương quý mấy cô công nhân Việt Nam sang đây lao động. Tôi bảo đất nước có chiến tranh chắc khổ lắm. Tôi hay làm bánh cho các cô ý ăn. Giờ tôi càng hiểu và càng thương họ hơn”.

Giống như Việt Nam, nhiều dân thường hiểu rằng họ có thể là một phần của giải pháp. Tinh thần “ai có súng dùng súng, ai có gươm dùng gươm” rất tương đồng với tinh thần tình nguyện ở đây. 80% người Ukraine đã dùng tiền túi để đóng góp cho tiền tuyến: từ lương thực cho đến áo giáp, kính nhìn đêm và xe bán tải.

Hàng nghìn "xưởng drone tại gia" đã ra đời với chính sách "toàn dân lắp drone". Sau một khóa học online, ai cũng có thể tự mua linh kiện, lắp ráp, gửi đi kiểm định trước khi vũ khí đến tay binh sĩ. Ở chợ Kyiv, tôi gặp những tiểu thương tranh thủ lúc vắng khách thoăn thoắt bàn tay đan lưới ngụy trang gửi ra chiến trường.

Tôi cũng gặp một cựu phi công Ukraine có vợ người Việt. Tuy không còn trong quân ngũ, anh vẫn lấy tiền riêng để chế tạo drones đóng góp cho tiền tuyến. Anh dùng một cái tên Việt Nam. Anh nói tiếng Việt cực siêu. Ngày nào đi làm anh cũng mặc một bộ đồ phi công có in cờ Việt Nam ở ngực trái.

Để đón chào tôi đến Ukraine, anh mời tôi ngồi sau buồng lái và biểu diễn 20 phút bay lộn nhào kiểu thể thao mạo hiểm. Ruột gan tôi lộn tùng phèo sau hàng chục lần phi thẳng đứng lên cao rồi đột ngột cắm thẳng đầu xuống đất.

Bay xong, chưa để tôi kịp hoàn hồn, anh hỏi: “Giỏi bằng phi công Việt Nam đánh giặc chưa?”

Khi tôi xin phép đăng báo ảnh này, anh nhắn thêm: “Anh luôn coi Việt Nam là quê hương thứ hai của mình”.

Dịp Tết này, anh là người đầu tiên gửi lời chúc mừng năm mới cho tôi. Nhưng anh rất buồn vì bạn thân mới hy sinh. Anh gửi cho tôi ảnh một người đàn ông tầm 50 tuổi và tâm sự: "Bạn anh tình nguyện đi lính từ những ngày đầu tiên. Tụi anh học cùng nhau từ hồi bé tý. Hai đứa đã ăn bao nhiêu bát mỳ tôm cùng nhau rồi. Buồn lắm em".

—

■ BÀI HỌC VIỆT NAM

Rời Ukraine, tôi sang Nga với mong muốn được nghe câu chuyện từ những góc nhìn khác.

Dù rất ít người muốn động tới cuộc chiến, với những ai mở lòng tâm sự, tôi nhận thấy họ có nhiều suy tư riêng. Và giống như Ukraine, Việt Nam cũng trở thành một lăng kính để họ phân tích tình hình và soi chiếu bản thân.

• • • Phần lớn những người tôi gặp thấy sự tương đồng trong việc cả Nga và Việt Nam (đã từng) chiến đấu “chống lại liên minh phương Tây”. Với họ, đó là bài học cảnh tỉnh cho kẻ thù: “Việt Nam đã thắng Mỹ và đồng minh. Chúng tôi cũng sẽ thắng Mỹ và NATO”.

• • • Với một số cựu quân nhân và người lớn tuổi, họ cho rằng cả chính quyền Ukraine và chính quyền Sài Gòn đều là “chế độ bù nhìn, bị Mỹ giật dây”.

Trong mắt họ, Ukraine “không phải là một thực thể độc lập”. Người Ukraine “bị ép cầm súng” và chỉ là “nạn nhân, là quân tốt trong một đất nước đã mất quyền tự quyết”. Họ coi đây là cuộc chiến “ủy nhiệm”. Ukraine chỉ là một chiến trường, một “sới vật để Nga và NATO đối đầu”.

Một cựu chiến binh, sau khi đã cẩn thận hỏi tôi là người Bắc hay Nam, đã chia sẻ như sau: “Một lãnh thổ, hai chế độ. Việt Nam hồi đó là như vậy. Nga và Ukraine bây giờ cũng vậy. Trong hai chế độ, cái nào là khối ung thư thì phải cắt bỏ để cứu cơ thể”.

“Chú coi Nga và Ukraine là một lãnh thổ, hai chế độ giống Việt Nam khi xưa ư?” – Tôi hỏi lại cho chắc.

Ông suy nghĩ một lúc rồi đính chính: “Cô nói đúng. Chúng tôi không còn chung một lãnh thổ nữa. Nhưng về mặt lịch sử, văn hóa, tôn giáo và ngôn ngữ, Ukraine tuy độc lập trên giấy tờ nhưng nó luôn là một phần thân thể không thể tách rời của Nga. Người Nga không đánh người Ukraine. Chúng tôi là anh em. Nga chỉ đánh NATO và những kẻ đe dọa an ninh của Nga”.

• • • Với những người giữ mình trong vai trò quan sát, họ chờ đợi “sự phản trắc” như đã từng thấy ở Việt Nam.

“Chính ông Medvedev (Phó Chủ tịch Hội đồng An ninh Liên bang Nga) cho rằng Mỹ sẽ mệt mỏi vì chi phí chiến tranh. Mỹ sẽ bỏ mặc Kyiv như Mỹ đã từng bỏ mặc Sài Gòn”. “Sẽ có một chiếc trực thăng trên nóc dinh Tổng thống Zelensky như năm 1975 đã từng có những chiếc trực thăng trên nóc dinh Độc Lập”.

Quay trở lại Ukraine, đây cũng chính là nỗi lo lắng một số người chia sẻ với tôi. Họ nhìn Việt Nam qua “thất bại của Sài Gòn” chứ không phải chiến thắng của Mặt Trận Giải phóng dân tộc dưới sự lãnh đạo của Hà Nội. Cùng với những lời nói “trước sau bất nhất” của Trump, họ sợ Mỹ sẽ phản bội Ukraine như kịch bản Việt Nam Cộng hòa (Bài 10).

• • • Với những người mang tâm thế hoài nghi, Việt Nam là bài học đắt giá về cuộc chiến tiêu hao. Họ không muốn thấy “Ukraine là một Việt Nam của Putin” như truyền thông quốc tế từng so sánh.

Họ không muốn Nga bị sa lầy. Cuộc chiến không thể kết thúc trong 2 tuần như Putin từng tuyên bố. Họ nghi ngờ vì thực tế đang diễn ra đúng như vậy.

—

■ BIỂU TƯỢNG VIỆT NAM

Ngoài Ukraine và Nga, tôi cũng đi dọc vòng cung địa chính trị "nóng" nhất sườn Đông NATO: Belarus, Ba Lan, và bốn nước vùng Baltic (Lithuania, Latvia, Estonia và Phần Lan). Tại những quốc gia hậu Xô-viết này, mỗi chiến thắng hay thất bại ở Ukraine đều là những cơn chấn động nhỏ.

Hai tiếng Việt Nam vẫn xuất hiện trong các cuộc nói chuyện, dù thưa thớt hơn và chỉ giới hạn ở thế hệ lớn tuổi.

Ở Belarus, tôi gặp một bác sĩ gốc Iran đã sống ở đây vài chục năm. Khi anh đang lướt qua các ảnh và video, tôi tình cờ nghe thấy một tiếng hô kéo dài: “Good morning, Vietnam”.

“Gì vậy anh?” – Tôi níu tay Kamran.

Hóa ra đó là video một người lính Ukraine vừa nã súng vừa hét lớn lời chào Việt Nam. Thấy tôi quan tâm, anh tìm cho tôi xem một video gần như y hệt. Lần này là một lính Nga bắn lựu pháo lên trời rồi phấn khích hô vang, giọng kéo dài y như người lính Ukraine ở bên kia chiến tuyến: “Good morning Vietnam”.

Là một nhà tâm lý học, Kamran cho rằng việc hô to lời chào từ một bộ phim hài là cách để những người lính tạm thời "điện ảnh hóa" hiện thực tàn khốc trên chiến trường. Về phần mình, tôi lại chú ý đến ý nghĩa rất khác nhau của từ “Việt Nam” trong từng video.

Tôi nhận ra Việt Nam đã trở thành một “ký hiệu rỗng” (empty signifier). Trong chuyên môn của tôi, đó là khái niệm khá thú vị của lý thuyết “hậu cấu trúc luận” (post-structuralism).

Nó không rỗng vì nó vô nghĩa, mà vì ý nghĩa ban đầu đã được “làm rỗng”, để sau đó được “làm đầy” bởi nguyện vọng của nhiều nhóm người. Chính vì nó rỗng nên cả hai phe đều có thể rót vào đó những cảm xúc và khát vọng riêng, dù chúng đôi khi hoàn toàn trái ngược nhau.

Một khái niệm tương tự của trường phái hậu cấu trúc là “ký hiệu trôi nổi” (floating signifier). Nó trôi nổi vì có quá nhiều phe phái đang tranh giành bằng cách gán cho nó những ý nghĩa khác nhau. Về lý thuyết, phe nào thắng sẽ giành quyền neo giữ ý nghĩa cuối cùng, chấm dứt sự trôi nổi để thiết lập độc quyền diễn ngôn, biến cách giải thích chủ quan của phe mình thành chân lý khách quan của lịch sử.

—

■ HÀNH TRÌNH CỦA "KẺ ĐIÊN"

Quay lại với Kamran, anh tâm sự: “Belarus là đồng minh của Nga. Nhưng không ai muốn dây vào mớ bòng bong này. Chúng tôi không muốn phải dùng cái tên Việt Nam để lên dây cót tinh thần trước khi dấn thân vào chỗ chết”.

– Dấn thân vào chỗ chết?

– Đúng thế. Với thế hệ của tôi, câu chào kéo dài trong bộ phim Good morning Vietnam không chỉ mở đầu một chương trình phát thanh của quân đội Mỹ. Nó là tín hiệu một ngày mới điên rồ và đẫm máu. Em thấy sao khi Việt Nam lúc nào cũng là biểu tượng của chiến tranh?”

Tôi sững lại. Lần đầu tiên trong chuyến đi bão táp này có người chạm đến suy nghĩ sâu kín nhất trong lòng. Thời khắc tôi nhắc đến “Việt Nam” cũng là thời khắc chẳng ai còn quan tâm đến việc tôi là ai, làm gì, sống ở đâu, suy nghĩ thế nào…Tôi trở nên vô hình, vì họ đã bám ngay vào chữ “Việt Nam” để nói về chính họ.

Trước khi rời Minsk, tôi cho Kamran xem một vật thể bé bằng bàn tay tôi nhận mang sang Nga. Đó là mảnh tên lửa sau trận không kích ngày 31/7/2025 khiến 31 người chết và nhiều tòa nhà bị hủy hoại. Chính tay tôi đã thu nhặt các mẩu tên lửa này chỉ vài tiếng sau trận đánh bom.

Một chuyên gia ở Kyiv muốn tôi thay mặt cô gửi “chiếc bánh bích quy từ trên trời rơi xuống” này tới người quen ở St Petersburg. Kèm theo đó là một lời nhắn, đúng hơn là một câu hỏi: “Bom đạn đang tàn phá Ukraine. Nó có tàn phá tình bạn của chúng ta không?”

– Em nghĩ hải quan Nga sẽ bỏ qua đống ảnh Ukraine trong điện thoại và mảnh tên lửa trong va-li của em ư?” – Kamran hỏi.

– Ảnh em sẽ cóp sang ổ cứng. Còn mảnh tên lửa chỉ là cục kim loại thôi chẳng có chữ gì. Em không lo.

– Nếu trót lọt, tôi sẽ đổi tên em trên danh bạ thành ‘Mai điên’ (crazy) – Kamran đùa.

Trong mắt Kamran, mảnh tên lửa là hiện thân của chiến tranh. Nhưng anh quên rằng, nó cũng là một “ký hiệu rỗng”. Lời nhắn gửi kia vẫn chỉ là một câu hỏi. Tôi, người gửi và người nhận hoàn toàn có thể lấp đầy và neo giữ nó bằng ý nghĩa của riêng mình.

—

■ THÔNG ĐIỆP TRÊN MẢNH TÊN LỬA

Người nhận ở St Petersburg là một cô gái đến từ vùng Siberia có khuôn mặt đậm nét Á Đông. Câu chuyện của chúng tôi trôi nổi, hễ gần chạm vào cuộc chiến là bật ngược ra như thể đó là vùng cấm.

Khi tôi đưa mảnh tên lửa, cô kiên quyết không cầm. Cô thậm chí không (dám) nhìn.

Tôi bèn gợi ý: “Bạn không cần nhận. Mình sẽ giữ hộ, miễn là bạn viết lên đó một lời nhắn”.

Cô đồng ý và viết: “Stop this nonsense” (Hãy dừng ngay sự vô nghĩa này).

Tôi quay trở lại châu Âu với mảnh tên lửa. Nó không còn là một ký hiệu rỗng và trôi nổi nữa. Nó đã được neo giữ bởi một lời khẩn cầu hòa bình.

Một ngày nào đó không xa, tôi sẽ quay lại Ukraine. Tôi muốn đưa lại mảnh tên lửa cho cô gái ở Kyiv. Tôi muốn cô ấy biết rằng "Bom đạn có tàn phá tình bạn không?” đã có câu trả lời. Và nó dường như không làm đau lòng ai hết.

Biết đâu, nhờ một kẻ điên như tôi, hai chữ “Việt Nam” với hai cô gái này không chỉ là tên gọi một cuộc chiến mà còn là tên gọi một nhịp cầu?