Chân dung Nhạc Bất Quần

Nhạc Bất Quần là một nhân vật lớn trong bộ tiểu thuyết Tiếu ngạo giang hồ của nhà văn Kim Dung. Nguyên Trung Hoa có năm ngọn núi (ngũ nhạc) nổi tiếng: Tung Sơn, Thái Sơn, Hằng Sơn, Hành Sơn và Hoa Sơn, mỗi ngọn núi có một kiếm phái. Nhạc Bất Quần là chưởng môn nhân phái Hoa Sơn, có ngoại hiệu là Quân tử kiếm.
                     

Về ngoại hình, Quân tử kiếm Nhạc Bất Quần là một "thư sinh có năm chòm râu dài, mặt đẹp như mặt ngọc, chính khí hiên ngang khiến người phải đem lòng ngưỡng mộ". Con người ấy đã trên sáu mươi tuổi nhưng nhờ tu luyện nội công nên nhìn qua, chỉ mới như cỡ bốn mươi. Ngoại hiệu của y là Quân tử kiếm cho nên không bao giờ đánh lén, đánh sau lưng người khác, ăn nói mực thước, không bao giờ lên tiếng tranh biện với ai. Ngược với cái tên Nhạc Bất Quần (không chơi với ai), y kết giao với rất nhiều bạn hào sĩ giang hồ chính phái.

Về tài năng, con người ấy là sư tôn một danh môn, có môn Tử hà công thâm hậu, sáng lập ra một Hoa Sơn kiếm pháp lấy nội công làm căn cơ, học và thấm nhuần những tư tưởng của người quân tử trong triết học đạo Nho, trở thành biểu tượng đẹp đẽ của chính phái, ghét tà phái và bọn tàn ác như kẻ cừu thù. Mỗi khi Nhạc Bất Quần xuất hiện trong phần đầu của Tiếu ngạo giang hồ, Kim Dung thường dùng hai chữ "tiên sinh" để ca ngợi Nhạc Bất Quần.
                               

Thế nhưng, toàn bộ những hào quang trên đây chỉ là những điều trá nguỵ, giả tạo. Từng bước, từng bước một, Kim Dung đã lột mặt nạ của Quân tử kiếm Nhạc Bất Quần, chỉ ra cho chúng ta thấy tính cách tàn bạo, thủ đoạn độc ác, âm mưu thâm hiểm của nhân vật này. Kim Dung xây dựng y như một hình mẫu "ngụy quân tử", loại người nguy hiểm và khó đối phó hơn cả "chân tiểu nhân". Tôi đã đọc 12 bộ tiểu thuyết của Kim Dung và thật sự kinh sợ nhân vậy nguỵ - Quân tử kiếm Nhạc Bất Quần. Những âm mưu, thủ đoạn của Nhạc Bất Quần vượt xa những tư duy thông minh của những cái đầu thông tuệ nhất.
                 

Nắm được nguồn tin phái Thanh Thành của Dư Thương Hải sắp tấn công Phước Oai tiêu cục ở Phúc Châu, Nhạc Bất Quần lẳng lặng cho nhị đệ tử Lao Đức Nặc dẫn con gái mình là Nhạc Linh San xuống Phúc Châu mở một quán rượu để theo dõi tình hình. Biết nhị đệ tử Lao Đức Nặc là đệ tử của Tả Lãnh Thiền chưởng môn phái Tung Sơn, vào "nằm vùng" trong nội bộ phái Hoa Sơn của mình, Nhạc Bất Quần vẫn làm ngơ như chẳng biết, lại còn giả vờ tin tưởng Lao Đức Nặc, giao cho hắn những nhiệm vụ khác. Đợi cho phái Thanh Thành tàn sát hết Phước Oai tiêu cục, bắt ông bà Lâm Chấn Nam đưa về núi Hành Sơn để tra hỏi cho ra bộ Tịch tà kiếm phổ của dòng họ Lâm, Nhạc Bất Quần âm thầm theo dõi. Nguyên Nhạc Bất Quần có một đại đệ tử tính tình rất phóng khoáng tên là Lệnh Hồ Xung. Lệnh Hồ Xung vì cứu nàng Nghi Lâm - một nữ ni cô thuộc phái Hằng Sơn nên phải kết giao với một tay thanh danh tàn tạ là Điền Bá Quang. Trong một dịp tình cờ, Lệnh Hồ Xung được nghe hai vị Lưu Chính Phong của phái Hành Sơn (chính phái) tấu nhạc cùng một người bạn là Khúc Dương trưởng lão của Ma giáo. Trước khi họ chết, họ đã tặng cho Lệnh Hồ Xung bộ cầm phổ và tiêu phổ Tiếu ngạo giang hồ. Lệnh Hồ Xung lại gặp và nhận lời di chúc của ông bà Lâm Chấn Nam trước khi chết: "Xin Lệnh Hồ Xung hiền điệt báo cho con ta hay dưới hầm một căn nhà cũ trong ngõ Hướng Dương có vật gì thì đó là vật tổ truyền của nhà họ Lâm, cần phải giữ gìn cho cẩn thận. Tằng tổ y là Viễn Đồ Công có để lại lời giáo huấn hết thảy con cháu bất luận là ai cũng không được mở coi mà sinh tai hoạ ghê gớm". Vật đó chính là Tịch tà kiếm phổ, một kiếm phổ ác độc của dòng họ Lâm!

                         

Phong cảnh Hoa Sơn

Lâm Bình Chi, con trai của ông bà Lâm Chấn Nam, đi từ Phúc Châu lên Hành Sơn tìm kiếm cha mẹ. Đợi cho Lâm Bình Chi lâm nguy, Nhạc Bất Quần mới ra tay giải cứu, và nhận gã làm đệ tử của phái Hoa Sơn. Nhân danh luật lệ của phái Hoa Sơn, Nhạc Bất Quần còn ra lệnh biệt giam đại để tử Lệnh Hồ Xung trên ngọn Ngọc Nữ phong. Ở đó, Lệnh Hồ Xung học được Hoa Sơn kiếm pháp với thái sư thúc tổ Phong Thanh Dương và học được đường Độc Cô cửu kiếm oai trấn giang hồ. Loại kiếm pháp này đi ngược lại kiếm pháp của Nhạc Bất Quần: lấy kiếm thế như nước chảy mây trôi làm căn cơ (kiếm tông) trong khi Nhạc Bất Quần lấy nội công làm căn cơ (khí tông).
                         

Biết được điều ấy, Nhạc Bất Quần vu cáo Lệnh Hồ Xung đã lấy được Tịch tà kiếm phổ, sai Lao Đức Nặc giám sát gã và sau đó ra thông báo đuổi gã ra khỏi phái Hoa Sơn vì tội "kết giao với Ma giáo" (Điền Bá Quang). Sự thật là Nhạc Bất Quần đã cướp đoạt tấm cà sa có chép Tịch tà kiếm phổ của họ Lâm. Lão nuôi tham vọng lên ngôi Minh chủ Ngũ Nhạc kiếm phái để từ đó lập ra Ngũ Nhạc phái (bỏ chữ kiếm) và sử dụng Lệnh Hồ Xung như một con cờ thí để đánh lạc hướng của các địch thủ khác. Biết Tả Lãnh Thiền, chưởng môn phái Tung Sơn, cũng có tham vọng như mình, đưa Lao Đức Nặc vào nằm vùng trong phái Hoa Sơn, nên lão đã chép bản kiếm phổ giả, tạo điều kiện cho Lao Đức Nặc đánh cắp về cho Tả Lãnh Thiền luyện chơi.
                      

Kiếm phổ giả và kiếm phổ thật khác nhau ở chỗ nào? Đó là một câu ghi trên kiếm phổ: "Võ lâm xưng hùng. Dẫn đao tự cung" (Muốn xưng hùng võ lâm, phải biết lấy đao tự thiến). Đúng như lời Lâm Chấn Nam di chúc: "Bất luận là ai cũng không được cởi mở ra coi mà sinh tai hoạ ghê gớm". Lâm Viễn Đồ (tức Viễn Đồ Công) ông nội của Lâm Chấn Nam, có con rồi mới luyện Tịch tà kiếm phổ. Khi dặn Lệnh Hồ Xung nói lại với Lâm Bình Chi câu ấy, ông Lâm Chấn Nam chỉ lo con trai mình nóng lòng trả thù cho cha mẹ, phải "dẫn đao tự cung" thì dòng họ Lâm phải tuyệt tự. Nhạc Bất Quần chép "tặng" Tả Lãnh Thiền cả bộ kiếm phổ, chỉ không chép câu "Dẫn đao tự cung" cho nên kiếm phổ của Tả Lãnh Thiền luyện là giả! Riêng Nhạc Bất Quần có kiếm phổ là lão "dẫn dao tự cung" mặc dù lão chỉ có Nhạc Linh San là con gái duy nhất. Mà với nhà nho ngày trước "Bất hiếu hữu tam,vô hậu vi đại" (bất hiếu có ba điều, trong đó không có con trai nối dõi là điều bất hiếu lớn nhất). Biết là như thế nhưng tham vọng của Nhạc Bất Quần lớn quá, lão quyết tự làm cho mình tuyệt tự.
                                     

Lệnh Hồ Xung lưu lạc giang hồ, kết bạn với một cô gái cực kỳ xinh đẹp. Cô gái ấy là Nhậm Doanh Doanh, con gái của Nhậm Ngã Hành, giáo chủ Triêu dương thần giáo (tức Ma giáo). Anh bị trọng thương mất hết công lực; Doanh Doanh phải cõng anh lên chùa Thiếu Lâm chịu để cho các nhà sư cầm tù mình để các nhà sư cứu mạng Lệnh Hồ Xung. Lệnh Hồ Xung được khỏi bệnh. Khi hiểu ra mối thâm tình của Doanh Doanh, anh quyết cùng bọn hào sĩ giang hồ tiến lên chùa Thiếu Lâm đòi thả Doanh Doanh ra.
                           

Trong buổi gặp gỡ tại chùa Thiếu Lâm, lần đầu tiên trong đời, Lệnh Hồ Xung rút kiếm ra đấu với sư phụ. Độc Cô cửu kiếm của anh hơn hẳn Hoa Sơn kiếm pháp của Nhạc Bất Quần. Nhạc Bất Quần sử đi sử lại ba chiêu Lãng tử hồi đầu (chàng lãng tử quay đầu lại), Thương tùng nghênh khách (những cây tùng xanh đón khách) và Tiêu Sử thừa long (Tiêu Sử cưỡi rồng mà bay). Ý của Nhạc Bất Quần đã rõ: lão khuyên Lệnh Hồ Xung nên trở về phái Hoa Sơn và lão sẽ gả Nhạc Linh San cho Lệnh Hồ Xung để Lệnh Hồ Xung có thể ung dung khoái hoạt như Tiêu Sử cưỡi rồng mà bay. Lệnh Hồ Xung nào không hiểu ý sư phụ. Nhưng anh dứt khoát phải cứu mạng Nhậm Doanh Doanh. Và đây cũng là lần đẩu tiên trong đời, kiếm pháp do Phong Thanh Dương phe Kiếm tông truyền thụ thắng lợi trước kiếm pháp phe Khí tông của Nhạc Bất Quần. Nhạc Bất Quần giận lắm, lão đá Lệnh Hồ Xung một cước và cái đá khiến lão gãy xương cẳng chân.
                      

Thực ra, chuyện gãy chân chỉ là một màn kịch tuyệt khéo mà chỉ có Nhạc Bất Quần mới nghĩ ra được. Lúc bấy giờ, lão đang đấu trước mặt Tả Lãnh Thiền, kẻ thù chính sau này của lão. Lão chưa tiện giở Tịch tà kiếm pháp ăn cắp của họ Lâm ra mà chỉ dùng Hoa Sơn kiếm pháp. Khi Hoa Sơn kiếm pháp bị Lệnh Hồ Xung đánh bại, lão nổi nóng đá Lệnh Hồ Xung khiến chân lão phải gãy. Chuyện gãy chân đó là do lão tự vận công mà làm gãy để cho Tả Lãnh Thiền phải mất cảnh giác, cho rằng công lực của lão không đáng kể. Quả nhiên, Tả Lãnh Thiền đã rơi vào bẫy khổ nhục kế của Nhạc Bất Quần.

                 

Hoa Sơn

Mọi âm mưu thủ đoạn của Nhạc Bất Quần đều được tiến hành rất khéo, dưới một bộ mặt nhân danh người quân tử, khiến mọi người hiểu lầm. Nhưng duy nhất có một người hiểu rõ mưu đồ của lão. Người đó là bà Ninh Trung Tắc, vợ của Nhạc Bất Quần. Hơn ai hết, bà biết chồng đã "dẫn đao tự cung" để luyện Tịch tà kiếm phổ vì từ khi luyện kiếm phổ, lão không hề chăn gối với bà! Nguy hiểm hơn, bà khám phá ra tâm tình lão đang biến đổi, trở thành người ái nam ái nữ, độc ác, thủ đoạn. Sáng nào, khi rũ chăn, bà cũng thấy những sợi râu của chồng rụng, và tiếng nói của lão ngày càng trở nên eo éo, do sự biến đổi phái tính. Bà khuyên lão đừng vu cáo Lệnh Hồ Xung nữa, từ bỏ giấc mộng làm minh chủ Ngũ nhạc phái và vứt bỏ tấm áo cà sa có chép Tịch tà kiếm phổ của dòng họ Lâm. Giả vờ nghe lời vợ, Nhạc Bất Quần vứt tấm áo cà sa xuống thung lũng núi Hoa Sơn.
                                             

Nhưng tấm áo cà sa đó đã không mất. Có một người đã nhặt được tấm áo đó sau nhiều năm rình rập ở căn phòng của Nhạc Bất Quần. Người đó là Lâm Bình Chi, con của ông bà Lâm Chấn Nam. Bình Chi đã nghi sư phụ đoạt được tấm áo cà sa của nhà mình và đã luyện được Tịch tà kiếm pháp của nhà mình. Hắn âm thầm theo dõi thầy và chụp được tấm áo cà sa bị vứt bỏ. Thế là quên mất lời dặn dò của cha, hắn vội vã "dẫn đao tự cung" ngay khi mới mười chín tuổi để luyện Tịch tà kiếm phổ!
                     

Một ngày nhìn ra hẻm núi, Nhạc Bất Quần không còn thấy tấm áo cà sa nữa. Lão biết có một ai đó đã lấy được kiếm phổ và "ai đó" chính là Lâm Bình Chi. Lão đánh tiếp một bước cờ thật cao: gả Nhạc Linh San, con gái yêu của lão cho Lâm Bình Chi. Vài đêm sau, lão dò hỏi Nhạc Linh San, hỏi con gái có "hạnh phúc" không. Nhạc Linh San nói dối lão rằng cô rất hạnh phúc. Thực ra từ khi "dẫn đao tự cung", Lâm Bình Chi đã trở thành một tay thái giám thì còn làm ăn gì được. Đêm nào hắn cũng ngủ riêng và thù ghét Nhạc Linh San ra mặt. Chính câu nói dối của Nhạc Linh San đã cứu mạng gã Lâm Bình Chi. Nếu cô nói rằng sau sau ngày cưới, Lâm Bình Chi chưa hề làm chồng cô đêm nào thì Nhạc Bất Quần sẽ biết ngay là Lâm Bình Chi đã luyện Tịch tà kiếm phổ và đã giết Lâm Bình Chi rồi.
                                                 

Bộ mặt thật của Nhạc Bất Quần chỉ hiện ra trong lần đại hội Ngũ nhạc kiếm phái trên ngọn Tung Sơn. Lão đẵ sử dụng Tịch tà kiếm pháp thứ thiệt đánh với Tịch tà kiếm pháp giả mạo của Tả Lãnh Thiền, đâm mù được đôi mắt Tả Lãnh Thiền bằng những ngón tay dịu dàng như thủ pháp một cô gái đang dùng kim thêu. Lão lên ngôi minh chủ Ngũ nhạc phái, đúng như dự kiến ban đầu. Bấy giờ, Lệnh Hồ Xung đã trở thành chưởng môn phái Hằng Sơn; lại được lão o bế, vỗ về khác xa với ngày đuổi Lệnh Hồ Xung ra khỏi môn phái. Bằng cái nhãn giới của người nhạy cảm, Doanh Doanh đã nói nhỏ vào tai tình lang Lệnh Hồ Xung ba tiếng nhận xét về Nhạc Bất Quần: "Nguỵ quân tử". Và chỉ đến lúc ấy Lệnh Hồ Xung mới cảm thấy cụm từ trên thật phù hợp với con người mà anh đã từng yêu mến, kính ngưỡng bấy lâu nay.
                                                  

Mọi chuyện về cuộc đời Nhạc Bất Quần kết thúc đúng như tinh thần chung của tiểu thuyết phương Đông: kẻ gieo gió phải gặt bão. Quân tử kiếm Nhạc Bất Quần trở thành một kẻ mất hết nhân tính, bỏ vợ, bỏ con, xa lánh học trò, rượt đuổi theo giấc mơ trở thành minh chủ võ lâm Trung Hoa. Nhưng than ôi, Tịch tà kiếm pháp của hắn không thể thắng được Độc Cô cửu kiếm mà Phong Thanh Dương đã truyền thụ cho Lệnh Hồ Xung. Để trừ hậu hoạ cho tình lang, Nhậm Doanh Doanh bóp mũi Nhạc Bất Quần, buộc lão phải há miệng uống một viên Tam thi não thần đan, thứ thuốc độc dùng để khống chế kẻ khác của Triêu Dương thần giáo. Cuối cùng lão bị tiểu ni cô Nghi Lâm đâm một kiếm qua đời. Còn Lâm Bình Chi, một kẻ tiểu nguỵ quân tử, phong cách ung dung nho nhã đúng y khuôn Nhạc Bất Quần sư phụ? Hắn cũng nổi điên, giết vợ là Nhạc Linh San. Đôi mắt bị đui mù, hắn theo Lao Đức Nặc về với Tả Lãnh Thiền. Giấc mơ Tịch tà kiếm phổ tàn lụi và thay vào đó là tiếng đàn sáo hài hoà trung chính của bộ cầm phổ-tiêu phổ Tiếu nhạo giang hồ trỗi lên.
                             

Năm 1996, trả lời câu hỏi của nhà báo Lê Văn Nghĩa trên tạp chí Kiến thức ngày nay, nhà báo Trần Bạch Đằng phát biểu, đại ý: nếu trên một hòn đảo cô độc, ông sẽ đem theo bộ Tiếu ngạo giang hồ để làm bạn vì ông rất ghét Nhạc Bất Quần và yêu Lệnh Hồ Xung. Suy nghĩ của ông Trần Bạch Đằng cũng là suy nghĩ của thế hệ độc giả đọc Tiếu ngạo giang hồ. Nhưng than ôi, giữa cuộc sống của chúng ta, những tay "Quân tử kiếm" cỡ Nhạc Bất Quần còn khá bộn! 

(sưu tầm)

         

Độc cô cửu kiếm đấu Tịch tà kiếm phổ.

                   

Ngũ Nhạc

Ngũ đại danh sơn Trung Hoa - Ngũ Nhạc.

Nhạc - có nghĩa là núi cao, hùng vĩ. Người Trung Quốc đã chọn được 5 ngọn như vậy trong lãnh thổ của mình và gọi đó là Ngũ Nhạc.

Thái Sơn - Đông Nhạc ở tỉnh Sơn Đông

Hành Sơn - Nam Nhạc ở tỉnh Hồ Nam

Tung Sơn - Trung Nhạc ở tỉnh Hà Nam

Hằng Sơn - Bắc Nhạc ở tỉnh Hà Bắc

Hoa Sơn - Tây Nhạc ở tỉnh Thiểm Tây 

Dáng vẻ của 5 ngọn núi nổi tiếng này cũng thật phong phú không giống nhau hay trùng lặp. Thái Sơn như tọa (ngồi); Hành Sơn như phi (bay); Tung Sơn như ngọa (nằm); Hằng Sơn như hành (đi); Hoa Sơn như lập (đứng).

Nước Nam ta cũng có Ngũ Hành Sơn nhưng không phân tán như Ngũ Nhạc của Trung Quốc mà tụ hội ngay trên vùng biển Hòa Hải huyện Hòa Vang, tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng.

Thái Sơn như tọa

Thái Sơn

Thái Sơn có dáng vẻ như ngồi, trong ngũ nhạc đứng thứ ba về độ cao (1.524m), nhưng được mệnh danh là "Ngũ Nhạc độc tôn" và "Thiên hạ đệ nhất danh sơn", bởi vì nơi đây từng chứng kiến các triều đại vua chúa cổ đại cử hành lễ tế đất trời. Thái Sơn thuộc địa phận tỉnh Sơn Đông, bắt đầu từ Trường Thanh trải dài hơn 200 kim qua Phì Thành, Tế Nam đến Thái An. Ngọn chính của Thái Sơn có tên gọi là đỉnh Ngọc Hoàng nằm ở phía bắc thành phố Thái An, từ chân núi lần lên tới đỉnh chúng ta bắt gặp hơn 30 điểm danh thắng cổ tích như đầm Vương Mẫu, cung Đấu Mẫu, đèo Kinh Thạch, lầu Hư Thiên, cầu Trường Thọ v.v... Và qua 18 bậc hiểm nguy bước lên Nam Thiên môn. Tại cửa trời này, tầm mắt có thể nhìn bao quát bốn phương thiên hạ. Cũng tài đây, Võ Tắc Thiên cho người dựng "Uyên oanh bi", đến nay chưa rõ bà có dụng ý gì nơi đỉnh cao của thiên địa.


                   

Thái Sơn bình minh

Thái Sơn chính ngọ

Thái Sơn hoàng hôn

Sườn núi

Văn tự trên vách đá

Đường lên Thái Sơn

Bia tưởng niệm Tôn Dật Tiên
trên núi Thái Sơn

Đỉnh Ngọc Hoàng

Nhìn từ Thái An

Thái Sơn thắng địa trong sương

Hành Sơn như phi.

Theo thần thoại Trung Hoa, Hành Sơn là cánh tay trái của Bàn Cổ. Kỳ thực, hơn 3 triệu năm về trước, Hành Sơn đã được hình thành bởi sự vận động địa chất của dãy Hymalaya, có giả thuyết cho rằng hai núi này là anh em sinh đôi. Hành Sơn có ba tên cổ là Nam Nhạc, Nam Sơn hay Thọ Nhạc, mà chúng ta thường nghe trong câu chúc.

Phúc như Đông Hải

Thọ tỷ Nam Sơn

Hành Sơn thuộc địa phận tỉnh Hồ Nam, là cả một khối đá hoa cương đồ sộ, thế núi hùng vĩ trông tựa như bay, có 72 ngọn và lấy 5 ngọn Chúc Dung (1.290m), Thiên Trụ, Phù Dung, Tử Cái, Thạch Khang làm chủ phong - đỉnh chính, còn gọi "Ngũ Nhạc độc tú". Nhiều đế vương đã leo lên đây tế lễ và là thánh địa của Phật giáo Trung Hoa.

Hành sơn dáng nét chập chùng, liền lạc của 72 ngọn núi, trải dài 400 cây số, thông qua 7 tỉnh và nhiều thành phố, xa xa ẩn trong mây mù quyện gió cuốn, trông như bay…

Bàn Cổ trong thần thoại Trung Hoa bắt nguồn từ một thần thoại của Man tộc  Man tộc tự nhận tổ tiên của mình là một con chó ngũ sắc gọi là Bàn Hồ.

Đời Tam Quốc (213 -280), sự tích này được Trung Hoa hoá và biến thành thần thoại khai thiên lập địa của Trung Hoa. Thì thời khai thiên lập địa, trời và đất như lòng trắng và lòng đỏ trứng gà; rồi ông Bàn Cổ sinh ra, lấy những chất trong và sáng tạo ra trời, những chất đục và tối tạo ra đất. Mỗi ngày ông lớn lên được một trượng (khoảng 3 mét), trời cao thêm được một trượng và đất cũng dày thêm được bấy nhiêu. Ông xuất hiện trong thế trời đất hỗn mang lấy hiệu là Nguyên Thĩ Thiên Vương kết hợp cùng Thái Nguyên Ngọc Nữ ( được sinh ra trong một khe đá dưới chân núi). Sinh ra 2 người con là Thiên Hoàng  và Cữu Giang Huyền Nữ .

Ông khóc, nước mắt ông chảy xuống trở thành sông Hoàng Hà và sông Dương Tử, ông thở thành gió, nói thì thành sấm, mắt ông đưa qua chớp lại thành chớp? Khi ông mất, xác ông rơi xuống từng mảnh thành năm ngọn núi thiêng ở Trung Hoa, tức Ngũ Nhạc (Thái Sơn, Hoa Sơn...); hai mắt ông thành mặt trời, mặt trăng, mỡ của ông chảy ra thành sông, biển và tóc ông đâm rễ trong lòng đất, thành cây cối.

Bàn Cổ  sống được 18.000 năm (Trích từ Tam Ngũ Lịch Kỷ của Nguyễn Đổng Chi -  Sử Trung Hoa của Nguyễn Hiến Lê)

Trong Hán Việt Tự Điển của Đào Duy Anh thì ông Bàn Cổ theo cổ truyền của Trung Hoa là thuỷ tổ của loài người, cũng như Adam trong thần thoại Thiên Chúa …

                     

Hành Sơn trong sương

Hành Sơn nằm trong địa phận trung tâm tỉnh Hồ Nam, là một dãy núi đá hoa cương đồ sộ, ngọn Chúc Dung cao 1290 mét, ngọn Thiên Trụ, Phù Dung, Tử Cái, Thạch Khang làm chủ phong  của Hành Sơn nên gọi là "ngũ nhạc độc tú". Tương truyền rằng trên đỉnh Tử Cái, Hoàng Đế (một trong Tam Hoàng) đã hội nghị với các chư hầu miền nam. Đến thế kỷ 20 trước công nguyên, vua Vũ (cháu 5 đời của Hoàng Đế  hậu duệ của Nghiêu Thuấn, là người khai sáng ra nhà Hạ (thế kỷ 21 – 16 trước công nguyên). Ông lên đây quan sát địa thế để vạch kế hoạch trị thủy mà ngày nay còn ghi lại trong sử sách.

Đây là thánh địa của Phật Giáo Trung Hoa với những ngôi chùa cổ mà các vị hoàng đế đến đây cầu khẩn cúng vái. Đồng thời cũng là đạo tràng của các bậc Thiền Sư  Lảo giáo, tạo dựng những huyền thoại, những truyền tích bao quanh những bậc danh nhân trong lịch sử Trung Hoa. Lý Bạch, Đổ Phủ và một số lớn thi sĩ lưu lại bút tích của mình trên những vách núi bằng những dòng thơ cảm khái ngưỡng mộ người xưa…

Hành Sơn là một thắng cảnh tuyệt diệu của miền Nam Trung Hoa, nơi duy nhất có tuyết phủ vào mùa đông, nơi nghỉ mát lý tưởng của  mùa hè. Dưới chân núi là  Nam Hoa Tự rộng lớn, những hình tượng núi non của Hành Sơn được ghi lại qua những 72 tượng đá, và dĩ nhiên biết bao là tượng Phật tôn kính chung quanh điện thờ,  và dọc theo khuôn viên thiền viện là những Hành giả hoặc La hán, đây là nơi tế tự trọng đại của Phật giáo Trung Hoa nằm trong tỉnh Hồ Nam, vào trung tuần tháng Tám mổi năm.

Tung Sơn Như Ngọa
          

Dãy Tung Sơn

Dãy núi Tung Sơn là một trong Ngũ Nhạc - một trong 5 dãy núi lớn và danh tiếng nhất Trung Hoa, nằm ở phía Nam sông Hoàng Hà và phía Bắc sông Dương Tử (Trường Giang). Núi Thiếu Thất cao chừng 860 trượng, phong cảnh tao nhã, địa thế thuận tiện, chung quanh núi được bao phủ bởi rừng thiết mộc, một loại cây rắn chắc như sắt, bền bỉ, quí báu hiếm có, tương truyền do Ðạt Ma trồng ở Tung Sơn, dùng làm binh khí và vật dụng cho chùa Thiếu Lâm. Ðỉnh Thiếu Thất bằng phẳng, rộng rãi trên 5.000 trượng vuông, là nơi tọa lạc của ngôi chùa Thiếu Lâm huyền thoại.
Gần Thiếu Thất Sơn có Lộng Nguyệt Hồ, sâu khoảng bốn trượng, nước trong suốt, vào những đêm trăng sáng, đứng trên đỉnh Thiếu Thất nhìn xuống mặt hồ giống như một vầng trăng lớn. Hồ là nơi tập luyện "thủy công" cho các môn đồ Thiếu Lâm sau này.

Theo sử sách ghi lại, vào đời Hán, Minh Đế một hôm mơ thấy vị thần người tỏa ánh vàng bay đi bay lại trong cung, có người nói là đức Phật Tây phương, vua bèn cho người sang Tây vực cầu Phật pháp, mời về hai vị cao tăng Ấn Độ là Nhiếp Ma Đằng và Trúc Pháp Lan, lập chùa Bạch Mã ở Lạc Dương để hai người giảng kinh. Đây là ngôi chùa Phật giáo đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc. Sau hai người muốn tìm chốn núi cao rừng thẳm để tu luyện, bèn xin tìm nơi thanh tĩnh lập chùa, và đặt chân lên miền đất phúc Tung Sơn, xây dựng Đông Đô Đại Pháp Vương Tự.
Minh Đế sùng Phật, quan lại trong triều không kể cao thấp đều phải đến đây nghe giảng kinh. Tại đây, hai vị cao tăng đã dịch xong bộ Tứ thập nhị chương kinh (Bộ kinh 42 chương, được Kim Dung mô tả là đối tượng truy tìm của cả võ lâm và triều đình trong cuốn tiểu thuyết võ hiệp nổi tiếng Lộc đình ký). Như vậy, hạt giống Phật giáo từ Tây phương bay tới Trung Hoa đã nảy mầm ngay trên đất Tung Sơn.

Thời Tam Quốc, cũng trên đất Tung Sơn xuất hiện vị tăng nhân người Hán đầu tiên trong lịch sử, đó là Chu Sĩ Hạnh, người đầu tiên sang Tây Phương cầu pháp, mang về bản kinh Bát nhã bằng tiếng Phạn. Sách xưa chép rằng, khi ông mất, đệ tử đem hỏa táng, đến lúc lửa cháy tàn mà thân xác vẫn như còn nguyên; đến khi niệm chú thì xương cốt mới tan ra.

Năm Khai Hoàng thứ 20 đời Tùy Văn Đế, cao tăng Huyền Trang ra đời ở thôn Trần Hà dưới chân núi Tung Sơn. Bấy giờ các tông phái Phật giáo ở Trung Quốc đua nhau nổi lên, Huyền Trang nhận thấy kinh điển các phái khác nhau, tranh luận không dứt, mà xét cho cùng là do không có kinh điển gốc để tra cứu, bèn vượt gian khổ sang Thiên Trúc thỉnh kinh, mang về dịch trong 19 năm, tất cả 1331 quyển.

Tung Sơn là nơi tụ hội, hòa mục của ba tôn giáo Phật, Đạo, Nho: thuộc địa phận tỉnh Hà Nam do Thái Thất Sơn và Thiếu Thất Sơn hợp thành trải dài trên 60 km theo hướng đôn - tây, cũng gồm 72 ngọn và chủ phong là Tuấn Cực cao 1.440m, còn gọi Tung Đỉnh, Tung Sơn có Pháp Vương Tự, Trung Nhạc miếu, Tung Dương thư viện là 3 danh thắng cổ xưa nhất. Bên phía tây Sủng Thánh môn có kho cổ thần, vốn tàng trữ toàn người sắt. Tương truyền năm ấy khi đuổi theo đại sự Nhạc Phi một cây lao vàng đã vút đi mà không quay trở lại. Tung Sơn hay còn gọi là Trung Nhạc, đất trời của các võ công danh tiếng Thiếu Lâm, ngoài Pháp Vương tự còn có Thiếu Lâm tự mà ai cũng hằng mong được đặt chân đến, và cả Quan Tinh đài - nơi ngắm trăng sao, đài thiên văn thiên nhiên.
         

Cổng chính Chùa Thiếu Lâm

Hằng Sơn như hành.

Hằng Sơn còn gọi là Bắc Nhạc, thuộc địa phận tỉnh Hà Bắc. Tương truyền khi vua Thuấn đi tuần thú, nhìn thấy núi này hùng vĩ uy nghiêm, bèn đặt tên như vậy, Hằng Sơn có 108 ngọn, trải dài trên 150km, đỉnh chính là Huyền Vũ Phong, cao 2.017m. Núi có nhiều danh thắng nổi tiếng như Huyền Không tự, Hổ Phong khẩu trên đó sừng sửng một cây tùng cổ chịu đựng sơn phong hơn ngàn năm nay. Du khách muốn chiếm đỉnh cao này là mong được nhiễm một phần tiên khí.

Chùa Huyền Không trên núi Hằng Sơn

Hoa Sơn như lập.

Hoa Sơn

Thuộc tỉnh Thiểm Tây, là đoạn đông của dãy Tần Lĩnh, toàn đá hoa cương, từ xa vọng về, hình núi dựng đứng như một bông hoa và vì vậy mà có tên Hoa Sơn, đỉnh chính cao 2.083m, gọi là Thái Hoa Sơn hoặc Tây Nhạc. Hoa Sơn nổi danh là nơi hiểm nguy, thử thách tài tú của những dũng sĩ leo núi.

Phía Bắc Hoa Sơn

Hoa Sơn đẹp như mơ.

Những câu phỏng vấn kì quặc của Microsoft.

Microsoft không chỉ nổi tiếng với các sản phẩm công nghệ cao mà còn được biết đến như một điển hình về kiểu phỏng vấn gây căng thẳng cho ứng viên với những câu đố mẹo, những bài toán kì quặc. Kiểu tuyển người “lạ đời” này đã góp phần không nhỏ trong việc tạo nên sự khác biệt giữa tập đoàn huyền thoại Microsoft với các công ty khác.

Trong cuốn sách Làm thế nào dịch chuyển núi Phú Sĩ? của William Poundstone đã giới thiệu nhiều về kiểu phỏng vấn lạ đời này của Microsoft. Trong loạt bài này xin giới thiệu các đáp án "có lý" cho các câu hỏi có vẻ "vô lý" này.

Câu 1. Tại sao hầu hết các nắp cống trên đường có hình tròn mà không phải là hình vuông?

Câu trả lời được các phỏng vấn viên đánh giá cao nhất: Nắp cống hình vuông có thể rơi ngược vào trong cống gây thương tích những công nhân làm việc phía dưới hoặc chìm mất. Việc này có thể xảy ra vì đường chéo của hình vuông lớn gấp căn 2 tức bằng 1.414… lần các cạnh của nó. Khi nhấc nắp hình vuông lên theo chiều thẳng đứng chỉ cần nắp hơi xoay đi một chút về hướng đường chéo thì nó có thể rơi xuống sâu phía dưới. Còn đối với những cái nắp hình tròn, đường kính theo tất cả các hướng là bằng nhau, cộng với việc phía trên mặt nắp bao giờ cũng lớn hơn một chút so với phía dưới nên nắp cống không bao giờ có thể rơi xuống long cống, cho dù bạn có giữ nó ở vị trí nào đi nữa.

Một trong số những câu trả lời hời hợt hơn (mặc dù những câu hỏi giống như thế này cũng khó mà được nhìn nhận một cách nghiêm túc) – “đúng rồi, vì hình dạng của đường thông xuống cống là hình trụ”. Nhưng có thể, câu trả lời này không bị coi là hời hợt nữa, nếu bạn nói thêm: “Chắc ông/ bà cũng để ý thấy, đường thông xuống cống thường hình trụ, vì hệ thống thóat nước hình trụ bao giờ cũng dễ đào hơn hình vuông.

Còn có thể trả lời như sau: Không cần phải nâng nắp cống hình trụ lên khi di chuyển mà có thể lăn. Để vận chuyển nắp hình vuông phải cần đến hai hoặc nhiều người hơi nữa. Thêm một lý do nữa, mắc dù không quan trọng lắm, nắp hình tròn không cần phải lựa chiều khi đậy cống như nắp hình vuông.

Đây có lẽ là một trong số những câu hỏi nổi tiếng nhất của Microsoft và cũng chính vì sự phổ biến của nó mà MS này đã ngừng sử dụng. Câu hỏi trên được chọn làm thí dụ cho những bài báo để chứng minh Microsoft đã có những câu hỏi vô nghĩa đến mức nào khi phỏng vấn tuyển nhân sự. Ứng viên bước vào phòng hét lên: “Để cho chúng khỏi rơi xuống lòng cống” trước khi phỏng vấn viên hỏi câu đó, Adam David Barr kể lại.

Khi câu hỏi về nắp cống hình tròn được Martin Gardner đăng trong tạp chí Scientific American, độc giả John Bush từ Brooklyn đã viết thư đến toà sọan với những nhận xét rằng: “Một số nắp cống của hãng Consolidated Edison có hình vuông. Không lâu trước đó, một vụ nổ xảy ra đã nâng bổng một trong những cái nắp cống này lên cao và mọi người có thể đoán ra sau đó nó được tìm thấy ở đâu không? Chính xác. Dưới đáy của chính cái cống nà nó đã bị nhấc bổng lên”. Vào năm 2000, tác giả của các chương trình và bình luận viên nổi tiếng của đài NPR – Andrei Codrescu đã có bài phát biểu ở tập đoàn Microsoft. Khi trả lời các câu hỏi của độc giả, ông nhận được câu hỏi tại sao nắp cống lại hình tròn. “Điều này rất dễ hiểu, Codrescu trả lời. Trong các trận đánh thì cái mộc (tựa như cái khiên) chắn hình tròn tiện hơn hình vuông. Hơn nữa, hình tròn còn tượng trưng cho vô cực, chính vì vậy nhà thờ thường có mái tròn. Nguyên tắc tròn đầy còn nhắc nhở những người qua đường rằng họ đang sống trong một thế giới được các thần thánh tạo nên”.

Câu 2. Làm thế nào để chỉ với một nhát cắt thẳng bạn có thể cắt làm hai phần đều nhau một chiếc bánh gatô hình chữ nhật đã bị khoét mất một miếng bên trong cũng hình chữ nhật ở một chỗ bất kỳ với độ lớn bất kỳ và hướng trục bất kỳ?

Cách 1. Cắt theo chiều ngang của bánh.

Cách 2. Cắt theo đường thẳng nối tâm của chiếc bánh và tâm của hình chữ nhật bị khoét.

Câu 3. Chiếc chìa khóa cắm vào ổ khóa cửa xe ôtô nên được quay theo chiều nào khi mở khóa?

Điều này tuỳ thuộc vào việc bạn thuận tay trái hay tay phải. Đối với ngưòi thuận tay phải là chiều kim đồng hồ (vì từ trước đến nay nó vẫn thế và đã quá quen tay rồi, chả có lý gì phải thay đổi) và với chiều này bạn có thể quay đến 180⁰ trong khi chiều ngược lại đố bạn có thể xoay quá 90⁰.

Câu 4. Bạn có 5 lọ thuốc. Trong một lọ, tất cả các viên thuốc đều bị “hỏng”. Chỉ có bằng cách sử dụng bàn cân, bạn mới có thể xác định được đâu là viên thuốc “bình thường”, đâu là viên “hỏng”. Tất cả những viên “bình thường” đều nặng 10g mỗi viên, trong khi mỗi viên “hỏng”chỉ có trọng lượng 9g. Làm thế nào sau chỉ một lần cân bạn có thể xác định được đâu là lọ thuốc hỏng?

Lấy lọ 1 ra 1 viên, lọ 2 ra 2 viên... lọ 5 ra 5 viên. Tổng cộng 15 viên, phải nặng 150g. Sau đó đem cân.

Ví dụ tổng trọng lượng là 148g, nghĩa là thiếu 2g, do đó lọ 2 hư.

Câu 5. Bạn có 3 giỏ hoa quả. Giỏ thứ nhất chỉ toàn táo, giỏ thứ hai chỉ toàn cam, giỏ thứ ba lẫn lộn cam và táo. Bạn không nhìn thấy trong mỗi giỏ có loại quả gì. Mỗi giỏ đều có một nhãn hiệu nhưng các nhãn hiệu đều ghi sai. Bạn được phép nhắm mắt thò tay vào một giỏ bất kỳ để lấy ra một quả và mở mắt nhìn quả đó. Làm thế nào có thể xác định được trong mỗi giỏ chứa loại quả nào?

Giả sử giỏ 1 ghi táo; giỏ 2 ghi cam và giỏ 3 ghi táo cam. Rõ ràng giỏ cam là ở giỏ 1 hoặc 3. Lấy 1 quả ỏ giỏ ghi táo và cạm. Nếu được cam thì giỏ 3 chứa cam, giỏ 1 chứa táo và cam, giỏ 2 chứa táo. Nếu là táo thì giỏ 3 chứa táo, giỏ 1 chứa cam và giỏ 2 chứa táo và cam.

Rashomon

Rashomon là bộ phim làm nên tên tuổi của Akira Kurokawa.

Trong cơn mưa tầm tã, một nhà sư, một người tiều phu, một người hành khất trú dưới một cái cửa lớn, dột nát: Rashomon. Nhà sư và người tiều phu kể cho người hành khất một sự việc khủng khiếp xảy ra trước đó và về phiên tòa mà họ tham gia với tư cách nhân chứng.

Cảnh đầu. Một võ sĩ đưa người vợ xinh đẹp xuyên qua rừng, gặp nhà sư ở cửa rừng.

Cảnh tiếp theo. Tên cướp ngã ngựa, bị người tiều phu trói lại, mang lên quan phủ. Con ngựa là con ngựa người đàn bà cưỡi lúc gặp nhà sư.

Trên quan trường, mỗi người thuật lại sự việc kể từ khoảnh khắc  găp nhà sư cho đến khoảnh khắc tên cướp bị ngã ngựa. Người võ sĩ bị giết như thế nào. Vợ ông ta bị tên cướp hiếp như thế nào. Vai trò của tên cướp, người đàn bà, nhà sư và tay tiều phu trong cái chết của võ sĩ ra sao. Tuy là cùng một câu chuyện, nhưng ta lại được nghe thuật lại nhiều câu chuyện khác nhau. Mỗi người không có khả năng chấp nhận sự việc xảy ra trong quá khứ, nếu nó chẳng may  làm lộ những gì đê tiện nhất trong mình. Như lúc chơi cờ, khi tướng bị chiếu, ta bắt buộc phải chạy hoặc che tướng, không làm khác được.  Khi thuật lại quá khứ, ai cũng tô hồng vai trò của bản thân mình. Tên cướp giết người võ sĩ, nhưng trong trí nhớ của hắn, đó chỉ là kết cục của một cuộc đo gươm oanh liệt. Trong trí nhớ của người đàn bà, thỉ cả hai kẻ cầm gươm, thực ra đều sợ chết, còn bà chỉ chịu bị nhục sau khi đã chống trả hết sức. Trong trí nhớ của tên cướp, chính bà là người nài nỉ hắn giết chồng bà. Nhưng bà ta lại nhớ khác …
         
                      

          
Cái hiện tượng tâm lý này trong tiếng Anh gọi là hiện tượng Rashomon. Mỗi cá nhân nên nhận thức được hiện tượng Rashomon của bản thân mình. Dù rằng, chấp nhận cái xấu xa nhất, cái đê tiện nhất trong bản thân là điều không thể, có nhận thức cũng ngăn ta lại trong ham muốn tô hồng quá khứ.  Cũng nhờ đó ta có một cơ hội để đẩy lùi cái tối tăm trong con người ta đi xa một ít nữa. Nó vẫn còn đó, nó đã thắng ta một lần, nhưng lần sau nó sẽ không thắng ta nữa, ít nhất là không thắng ta bằng cách lần trước. Một cái lợi nữa là bảo vệ rừng. Sách lịch sử mà cứ phải sửa đi sửa lại thì rất tốn giấy. Vì cái mà mấy năm trước tưởng là tô hồng, bây giờ hóa ra lại lem nhem, nên phải xé nó đi mà tô theo hướng khác.
            

Bình Phong

Bình phong tranh giai nhân

Đời người ta hay sợ bóng sợ gió, nên cũng hay cần che chắn. Vì người là “con” nên không tĩnh, còn nhà là “cái” nên tĩnh tại, nên người phải che chắn “cái” của người, cho người. Đó là các công trình (kinh đô, lăng mộ) hay cái nhà, phần mộ. Còn cái chức cái quyền thì sao, cũng phải “bình phong“ chứ. Ấy vậy nó mới sinh ra bức “Bình phong” trong kiến trúc và cuộc đời. Đó là thiển nghĩ của người viết bài này.

Không biết người Tàu có nền triết học hay không, nhưng bàn về Triều và Án thì to tát lắm. Triều nghĩa là Triều sơn, tức núi quay về, chầu về ở xa phía trước, mà nó phải tròn, đỉnh bằng … mới tốt.  Án là cái bàn trước mặt người ngồi, Án sơn là núi nhỏ trước mặt. 

Nhớ lúc còn nhỏ xíu, về nhà ông bà chơi, thường được nằm trên cái phản phía sau bức bình phong mà ngủ. Bức bình phong ấy đẹp lắm, bốn miếng vải to ráp theo hình gấp khúc như những cánh cửa, trên mặt mỗi cánh cửa ấy là hình một cô gái... Sau này mới biết đó là những bức họa theo chủ đề xưa: cầm, kỳ, thi, họa. Lúc đấy chỉ biết là cái bình phong đẹp ơi là đẹp. Đứng ngoài nhìn vào ai cũng mê và trầm trồ xúyt xoa rằng... đẹp quá! Nhưng nếu mà nằm sau bức bình phong ấy- tức là trên cái phản mà mình nằm sẽ thấy đằng sau tấm bình phong ấy là một bức tường xấu kinh người! Cũ và lỗ chỗ những lỗ. Ông bà bảo không có tiền sửa nên cứ để vậy! Dán giấy báo vào cũng không được vì hồi ấy chẳng có thứ hồ dán nào có thể giữ được những tờ giấy dính chặt vào tường. Mà giấy báo hồi ấy thì cũng... xấu xí nham nhở như bức tường. Tấm bình phong ấy có từ lâu lắm rồi, ông bà đem ra chắn trước bức tường loang lổ và xấu như ma ấy! Thế là từ ngoài nhìn vào chẳng thấy bức tường xấu kinh người ấy đâu, chỉ thấy một bức tranh thật đẹp. Một thứ thật đẹp che đậy cho một thứ xấu xí...

Sau này lớn lên mới biết rằng, không chỉ một bức tường loang lổ, nham nhở vì bị thời gian tàn phá mới cần đến một bức bình phong...

Con người hay dùng bình phong nhiều hơn cả...

Người ta dùng những lời hay ý đẹp, dùng những lý lẽ đầy thuyết phục, dùng những vấn đề thuộc phạm trù đạo đức... để làm một tấm bình phong cho mình.

Người ta suy nghĩ thay người khác, tự cho rằng mình làm điều tốt cho người thân của mình... nhưng thực ra đó chỉ là một tấm bình phong...

Mỗi một gia đình được hình thành, là kèm theo đó một tấm bình phong... Có những nụ cười lại là bình phong cho những giọt nước mắt...

Những cái nắm tay, âu yếm nhau trước mặt mọi người là bình phong cho một cuộc sống gia đình đã chán chường tẻ nhạt đến mức tận cùng...

Khi người ta cần, thì từ mẹ cha, cho đến con cái, anh em... đều trở thành bình phong che chắn cho mình...

Người ta che đậy sự hèn nhát của mình bằng những lý lẽ tình cảm... Bằng những giá trị đạo đức được coi là truyền thống...

Hai từ hi sinh hay được chọn làm bình phong nhất. Hi sinh vì con cái. Hi sinh vì mẹ cha... Thật là vĩ đại, thật là đáng khâm phục... Có những người, một đời của họ đã rất nhiều lần dựng nên tấm bình phong bằng mẹ cha, bằng con cái...

Người ta dùng một thứ tình cảm này để làm bình phong cho một thứ tình cảm khác... Miễn làm sao để người khác nhìn vào họ, chỉ thấy toàn những điều đẹp đẽ... Còn đằng sau tấm bình phong ấy là gì... thì họ sẽ che đậy đến cùng.

Nhiều lắm, rất là nhiều những tấm bình phong... Và người ta hầu như rất bằng lòng với tấm bình phong ấy, mà không hề lường trước rằng, có một ngày tấm bình phong ấy sẽ bị rơi xuống, người ta sẽ nhìn thấy tất cả những gì ở đằng sau tấm bình phong ấy...

Sau đây luận về bình phong.

Bình phong trong nội thất.

Bình phong, theo một nghĩa: “cái đưa ra để che đậy khi làm điều không hay, không tốt đẹp”. Như vậy, từ nghĩa gốc  là vật dụng dùng để chắn gió hoặc che một không gian kín đáo, bình phong đi vào đời sống bình thường với nghĩa… tiêu cực trên.

Bình phong vốn là dụng cụ trang trí trong nhà rất lâu đời của Trung Quốc. Ngoài việc chắn gió, nó còn là bức vách ngăn cách hoạt động trong một toà kiến trúc. Bình phong minh của Lý Vưu đời Đông Hán viết.

“Bỏ thì ấn tránh,

dùng thì mở ra,

đứng ắt ngay thẳng,

xử ắt liêm phương,

cản được tà phong,

ngăn được sương móc,

vâng trên che dưới ,

không làm mất đi lẽ thường”.

Ngày nay, bình phong phổ biến từ Đông sang Tây. Nó là một bức tranh lớn ghép từ nhiều miếng trong một phòng tiếp khách của một nguyên thủ quốc gia hoặc có khi chỉ là một  bốn bức khung tre chăn giữa một ngôi nhà nhỏ, ngăn cách cái bàn ăn cơm và bộ ghế tiếp khách.

Người Trung Quốc chia bình phong làm hai loại: Tháp bình và Vi bình. Tháp bình phần nhiều là những cánh đơn. Vi bình là do nhiều cánh đơn hợp thành, có thể tuỳ ý xếp gập. Khi chế tác bình phong, hoặc dùng bản gỗ, hoặc làm khung gỗ, dệt tơ lụa làm thành mặt bình phong, dùng các loại vật liệu như đá, đồ sành sứ hoặc kim loại làm móng trụ.

Phép phong thuỷ, cửa nhà gọi là “huyền quan”. Cửa nhà là quan trong, nơi đón nhận luồng khí vào nên có một thuật ngữ là “thủ huyền quan”. Bình phong chính là dùng để làm việc thủ (trấn), đặt sau cửa, làm thay đổi luồng khí, không cho dòng khí xung đi trực tiếp vào. Một số công ty lớn ở các nước ảnh hưởng văn hoá Trung Quốc phổ biến việc dùng bình phong cố định đặt ngay cửa ra vào và có nhân viên thường trực ngồi ngay tại đó. Nhưng thuật phong thuỷ cũng cho rằng công ty nhỏ không nên bắt chước làm vậy vì lại sẽ ảnh hưởng đến quan hệ đối ngoại (?).

Người Do Thái cổ ở Trung Đông cũng có dùng bình phong nhưng không đặt ở cửa cái mà là cửa…sổ. Cửa sổ thường chắn song gỗ để ngăn trộm cắp và để khỏi bị quấy rầy. Nửa dưới cửa sổ, họ đăt một bình phong che khuất, để người trong nhà nhìn ra ngoài mà không ai trông thấy mình được. Chiếc bình phong ấy thường được trang hoàng rất đẹp. Cạnh cửa sổ, nghĩa là gần bình phong thường để các vò nước uống , nên các bình phong được gọi là mashraiyel, từ tiếng Ảrập Mashrab, nghĩa là chỗ để uống nước. Qua tới châu Âu, các phòng đọc sách của giới quý tộc vẫn có những bức bình phong trang hoàng đẹp đẽ, nhưng không còn liên quan đến công dụng nguyên thuỷ của nó.

Mặt bình phong thường có trang trí hoa văn hoạ tiết hoặc khảm các hình với các đề tài khác nhau. Bình phong của quý tộc đế vương Trung Hoa sử dụng được làm từ vật liệu cực quý, như trong cung nhà Tây Hán có bình phong vân mẫu, bình phong lưu ly và bình phong các loại mai rùa khảm ngọc.

Trong ngôi nhà truyền thống Việt, bình phong thường làm bằng gỗ chạm khắc hoặc cẩn ốc, cẩn xương các tích tuồng Tàu như Lưu Bị cầu hôn Giang tả, Kết nghĩa vườn đào, Tam cố thảo lư, Lã Bố hý Điêu Thuyền, Chu Văn Vương cầu hiền…, cảnh sơn thuỷ, tứ quý…

Những bức bình phong kiểu thuộc địa với hình thức đơn giản, vài nét chạm điểm xuyết, mặt gỗ phẳng lì. Có khi là bức bốn miếng khung gỗ, bên trong gắn thuỷ tinh màu đúc nổi những bông nhỏ. Những bức bình phong này có nét duyên dáng riêng, sau khi phục chế, cạo sạch, đánh véc ni có thể thấy vân gỗ nổi lên rất đẹp hoặc lớp kiếng màu lung linh, lọc Ánh sáng trời thành màu sắc rất đẹp và mang tính hoài cổ như trong một ngôi nhà thờ xưa có tranh kiếng. Chúng xứng đáng được sử dụng trong những ngôi nhà sang trọng.

Trước 1975, Sài gòn rất phổ biến loại bình phong bốn bức có thể gập lại cho gọn. Bằng sợi nylon, mỗi bức có hình một tố nữ bận trang phục Trung Hoa xưa, dài tha thướt. Loại này có lẽ nhập từ Đài Loan mà nhà sản xuất nắm rõ nhu cầu người thành thị với căn nhà nhỏ nên thiết kế với kích thước nhỏ, có thể ngăn hai phòng theo bề ngang một ngôi nhà lọt lòng ba mét.

Một bức bình phong bốn mảnh khung gỗ có thể gắn những bức tranh sơn dầu, hoặc tranh lụa nếu thích có ánh sáng xuyên qua. Hoặc những ô bông gió gỗ chạm trổ linh thú, hoa quả, đánh bóng rồi gắn lên khung gỗ. Hoặc vẽ lên gỗ, cẩn mảnh gốm cổ  hoặc cầu kỳ hơn. (Như bức bình phong được trưng bày ở Bảo tàng Sài Gòn cũ (nay là Bảo tàng Lịch sử thành phố Hồ Chí Minh) nay không còn thấy nữa).

Binh phong Cơ Mật Viện - Huế

Bình phong trong kiến trúc truyền thống Việt

Bình phong bắt nguồn từ thuyết về Triều về Án .

Triều nghĩa là “quay về, hướng về”, viết tắt của chữ Triều sơn, tức chỉ núi quay về, chầu về nhà cửa hay mộ phần (chỉ những ngọn núi ở phía xa và ở mặt trước) - tựa như sự đối ứng giữa chủ và khách. Án vốn có nghĩa gốc là cái bàn, đương nhiên là đặt trước mặt người ngồi. Án sơn là ngọn núi nhỏ ở phía trước gia trạch hay mộ phần. Ngoại Án hay Tiền Án là chiếc bình phong đặt ở phía bên ngoài, ở phía trước công trình. Nội Án là chiếc bình phong (cũng có khi gọi là trấn phong) đặt bên trong nội thất công trình.

.

Núi Ngự Bình (núi Bằng),
nổi lên ở quãng đất bằng, như hình bức bình phong
làm lớp án thứ nhất trước kinh thành Huế.

Năm 1636, chúa Nguyễn Phước Lan đã vì sự nghiệp phát triển của Đàng Trong và cả vì mối tình với một cô gái yêu kiều ở đất làng Kim Long mà đã quyết định dời thủ phủ- kinh đô từ Phước Yên về vùng đất tươi đẹp bên bờ con sông Hương mang tên Kim Long.

Hơn 50 năm tiếp đó, thủ phủ Kim Long đã được xây dựng thành một “đô thị lớn”, phồn hoa diễm lệ bậc nhất của Đàng Trong khiến không ít giáo sĩ phương Tây khi đến đây đã tỏ ra hết sức thán phục. Vậy mà đến năm 1687, ngay sau khi kế vị, chúa Nguyễn Phước Thái đã cho dời ngay thủ phủ về đất Phú Xuân, cách đó chỉ khoảng 3km. Nguyên nhân của sự dịch chuyển này là do đâu? Các nhà nghiên cứu khi phân tích sự kiện trên đã đưa ra nhiều nguyên nhân, nhưng trong huyền thoại dân gian Huế thì dường như chỉ có một: đó là vì ngọn núi Ngự Bình vốn xưa mang tên là Mạc Sơn! Ngọn núi này được trời đất tạo ra dường như là để che chắn cho kinh đô của bậc đế vương. Chính chúa Nguyễn Phước Thái là người đầu tiên nhận ra điều này và ông đã không ngần ngại cho xây dựng lại cả một kinh đô chỉ vì một chiếc bình phong! Cũng từ đó Mạc Sơn mới chính thức trở thành Ngự Bình và dần dần trở thành biểu tượng của đất Huế (miền Hương- Ngự).

.

Bình phong Huế

NGUỒN GỐC CỦA BÌNH PHONG
 

Ở phương Đông, từ khi con người biết xây dựng nhà cửa thì các quan niệm về phong thuỷ cũng dần dần xuất hiện và từng bước hoàn thiện; chiếc bình phong ra đời cũng từ các nguyên lý của phong thuỷ học.
Theo phong thuỷ Trung Quốc, việc sử dụng bình phong cho gia trạch cũng như mộ phần bắt nguồn từ lý thuyết về Triều và Án trong Phong thuỷ. Triều có nghĩa là “quay về, hướng về”, viết tắt của chữ Triều sơn, tức chỉ núi quay về, chầu về nhà cửa hay mộ phần- tựa như sự đối ứng giữa chủ và khách. Núi chầu về trong nghĩa Triều sơn chỉ những ngọn núi ở phía xa và ở mặt trước. Triều sơn có nhiều loại, có loại đỉnh nhọn, đỉnh bằng, đỉnh tròn.... Trong Phong thuỷ thường chỉ chuộng loại núi tròn đều hay ngang bằng bởi cho rằng loại núi nhọn hay có góc cạnh thường phát ra khí chẳng lành.

Còn Án, vốn nguyên có nghĩa gốc là cái bàn, bàn đương nhiên là đặt trước mặt của người ngồi. Án sơn là để chỉ ngọn núi nhỏ ở phía trước gia trạch hay mộ phần.

Nói chung, Triều và Án hết sức cần thiết cho gia trạch và mộ phần, tác dụng của chúng là ngăn cản những ảnh hưởng xấu (theo quan niệm dân gian) hay Hỏa khí (theo thuyết âm dương Ngũ hành) xâm nhập trực diện từ phía trước. Nhưng không phải lúc nào Triều và Án cũng mang lại những điều tốt lành mà đòi hỏi phải có sự lựa chọn phù hợp nhưng việc lựa chọn này lại hoàn toàn không dễ dàng.

Thường thì mộ phần đặt ở vùng núi non nên việc chọn Triều Án khá thuận tiện, nhưng nhà cửa gia trạch lại chủ yếu nằm ở miền đồng bằng nên rất khó tìm Triều và Án. Trừ trường hợp cung điện đồ sộ của nhà vua thì đương nhiên phải tìm ra Triều và Án, còn thì đa số quan lại, thường dân chỉ mong tìm được Án đã là tốt lắm rồi. Nếu không có Án, người ta thường tạo nên những vật thay thế như đắp non bộ, trồng hàng rào hay xây bức tường ngắn... Chiếc bình phong ra đời từ đây.

Thuở ban đầu bình phong được làm rất đơn giản bằng các vật liệu dễ kiếm như tre nứa, gỗ, phiến đá, thậm chí bụi cây cũng được. Nhưng càng về sau, bình phong càng ngày càng được chú trọng làm bằng vật liệu bền vững như xây gạch, đắp đá; hình thức của bình phong cũng ngày càng cầu kỳ và phong phú.

Người Việt vốn chịu ảnh hưởng rất sâu sắc của văn minh Trung Hoa và các học thuyết Phong thuỷ nên cũng từ rất sớm, chiếc bình phong đã trở thành một bộ phận không thể thiếu trong ngôi nhà của họ. Còn hơn cả người Hán, người Việt đã phát triển quan niệm về chiếc bình phong trở nên phong phú, đa dạng lên nhiều.

CÁC LOẠI BÌNH PHONG
       
Khái niệm bình phong hầu như không được phân biệt rõ ràng, dù là Triều hay Án, dù to hay nhỏ đều gọi chung là bình phong. Tuy nhiên trong Phong thuỷ thì không phải như vậy. Triều và Án là hai khái niệm khác nhau và tác dụng của chúng cũng khác nhau khi áp dụng. Phong thuỷ rất chuộng Triều sơn, nhưng trên thực tế thường chỉ áp dụng được cho các công trình có quy mô lớn hoặc cả một quần thể công trình như Kinh đô, lăng tẩm của vua chúa...
.

Núi Ba Vì,
"sơn Triều, Thủy tụ" của Thăng Long

Ngót ngàn năm trước, khi tìm ra đất Thăng Long, Lý Thái Tổ đã ca ngợi đây là mảnh đất “long bàn hổ cứ” có “sơn Triều, thủy Tụ”, địa thế tuyệt vời để xây dựng kinh đô. Lê Quý Đôn khi vào tiếp quản đô thành Phú Xuân năm 1775, cũng đã hết lời ca ngợi thế phong thủy của mảnh đất này, đặc biệt là vai trò của Triều sơn: “Đất rộng bằng như bàn tay, độ hơn 10 dặm, ở trong là Chính dinh, đất cao, bốn bề đều thấp, tức là chỗ nổi bật giữa đất bằng, ngồi vị Càn trông hướng Tốn; đằng trước quần sơn chầu về la liệt, toàn thu nước về bên hữu, vật lực thịnh giàu”.

Nhưng phần lớn đối với các cuộc đất, do không có Triều sơn nên người ta chỉ chú trọng đến Án. Đối với kinh đô Huế, núi Ngự Bình cũng không phải là Triều sơn mà chính là Án, cũng như với lăng Thiên Thọ (lăng Gia Long), Án chính là ngọn Đại Thiên Thọ Sơn...

Thế nhưng Án cũng có hai loại: ngoại Án và nội Án; ngoại Án hay tiền Án là chiếc bình phong đặt ở phía bên ngoài, ở phía trước công trình; còn nội Án là chiếc bình phong (cũng có khi gọi là trấn phong) đặt ngay trong công trình.
Nhìn chung, đối với các công trình lớn, ngoại Án thường là các ngọn núi, có thể là núi tự nhiên để nguyên, có thể là núi tự nhiên nhưng được sửa sang lại cho phù hợp, cũng có thể là núi nhân tạo hoàn toàn như ngọn núi nhỏ đắp phía  trước phần lăng vua Tự Đức. Đối với những công trình hoặc cụm công trình có quy mô nhỏ hơn thì ngoại Án thường được xây dựng thành một bức bình phong bằng gạch đá, hoặc có thể là một bờ rào, hàng cây, một phiến đá...
       

Bình phong và phương đình làng Lệ Mật

Đối các loại bình phong xây dựng cẩn thận bằng gạch đá, ngoài ý nghĩa về phong thuỷ còn là công trình mang ý nghĩa trang trí thật sự. Về đại thể, tuy chỉ là một bức tường xây ngang nhưng kiểu dáng và cách thức trang trí của bình phong thì vô cùng phong phú. Kiểu bình phong phổ biến nhất có lẽ là kiểu cuốn thư nhưng có rất nhiều biến thể. Các đề tài trang trí trên bình phong cũng đa dạng, nhưng phổ biến nhất vẫn là những con vật trong Tứ linh, gồm long- lân- phượng- quy. Tại các đình làng, các am miếu  dân gian, hình tượng long mã hay hổ cũng được sử dụng rất nhiều trên bình phong.

Nội Án tức chiếc bình phong đặt bên trong công trình, ngay sau cửa chính. Dù có kiểu dáng, hình thức rất phong phú nhưng chúng đều là loại bình phong có thể di chuyển được. Chất liệu làm các loại bình phong này cũng rất đa dạng, bằng gỗ, bằng mây, bằng tre, bằng đá hoặc đá kết hợp với gỗ, thậm chí bằng đồng, bằng bạc, vàng... nhưng có thể nói, gỗ là loại chất liệu được sử dụng phổ biến hơn cả. Hầu hết các bức bình phong được sử dụng làm nội Án đều được trang trí rất công phu và có giá trị nghệ thuật cao.
   

SỬ DỤNG BÌNH PHONG THẾ NÀO CHO PHÙ HỢP

Đây là một bí ẩn của Phong thủy học, mà sách vở về Phong thuỷ xưa rất hiếm khi đề cập đến, các kiến thức về sử dụng bình phong chủ yếu được truyền thừa qua các thế hệ thầy Địa lý. Phỏng vấn một số thầy Địa lý có uy tín ở khu vực miền Trung thì được biết, kích thước Triều sơn không quan trọng lắm, chủ yếu là do dáng vẻ, thần thái của chúng tạo nên; còn kích thước của Án (kể cả ngoại Án và nội Án) thì rất quan trọng đối với chủ nhân công trình. Tuy nhiên, đối với phần đông dân chúng do không hiểu hết các nguyên lý huyền ảo của Phong thủy nên thường cho rằng, bình phong cốt để che kín ngôi nhà (hoặc huyệt mộ) cho ấm cúng và ngăn chặn gió độc, hay để ngăn chặn những thứ khí chẳng lành phát ra từ những vật lạ phía trước nhà (cây cối, cột mốc, đường đi...), nên việc dựng bình phong không theo quy chuẩn và kích thước phù hợp, gây mất cân đối cho công trình, ảnh hưởng đến thẩm mỹ thậm chí gây trở ngại cho việc đi lại.

Theo Phong thủy, nguyên do phải đặt bình phong (kể cả ngoại và nội Án) đều nhằm cản bớt hỏa khí xâm nhập quá mạnh vào nhà gây hại cho chủ nhân. Phong thủy căn cứ vào thuyết Ngũ Hành cho rằng,

Phía trước công trình thuộc Hỏa (phía Nam);

Bên phải công trình là Kim (phía Tây), tượng cho chủ nhân;

Bên trái thuộc Mộc (phía Đông) tượng thê tài (vợ, tiền tài);

Phía sau thuộc Thủy (phía Bắc) tượng tử tôn (con cháu);

Còn trung ương thuộc Thổ.

Quy định này cũng dễ hiểu vì vốn xưa nhà được đắp bằng đất (thổ); nhà sinh ra chủ (Kim), chủ sinh ra con cháu (Thủy) và điều khiển vợ, người làm (Mộc).

Ngũ hành tương sinh hay tương khắc tùy thuộc khi ta đặt công trình vào các hướng cụ thể của thiên nhiên.

Nếu đặt mặt trước công trình về hướng (đây lại là hướng được người Việt yêu thích nhất khi làm nhà: “Lấy vợ hiền hòa, làm nhà hướng”) thì Hỏa khí càng thêm vượng, dễ gây tổn hại cho chủ nhân nên mới đặt bình phong để ngăn chặn.

Còn đối với các công trình xoay mặt về phía Bắc (nhất là các chùa) thì hầu như không sử dụng bình phong vì phía Bắc thuộc Thủy, mà Thủy lại khắc Hỏa. Chính vì những nguyên lý này mà khi làm nhà (hoặc lăng mộ) người ta phải mời thầy Địa lý để có sự nghiên cứu điều chỉnh cho phù hợp.
   

Núi Ngự Bình,
bình phong thiên nhiên vĩ đại của Kinh Thành Huế

        
Kích thước bình phong thế nào là vừa phải?

Theo Phong thủy, khí được dẫn vào công trình từ cổng hay cửa. Trường hợp cổng và cửa công trình cùng một hướng thì Hỏa khí được dẫn trực tiếp vào mặt trước công trình. Trong kiến trúc truyền thống, cửa giữa là cửa chính để chủ nhân ra vào nên bình phong phải làm sao che kín được cửa giữa. Kinh nghiệm của các thầy Địa lý cho biết, kích thước của bình phong thường lấy từ kích thước của cửa giữa công trình nhưng có gia giảm để làm sao đứng từ trung tâm công trình nhìn ra thì cảm thấy bình phong vừa che kín hết cửa giữa là được. Đó là bề ngang của bình phong, còn chiều cao thì lấy theo mái hiên công trình. Nhà cửa xưa mái hiên thường thấp, chiều cao của bình phong (nhất là nội Án) làm sao nhìn ngang bằng mái hiên nếu ta đứng từ trung tâm công trình nhìn ra; còn đối với ngoại Án, kích thước là phù hợp nếu ta ngồi trên ghế mà cảm thấy có thể gác hai tay vừa vặn trên đầu bình phong (tức như đặt hai tay trên bàn).
Khoảng cách đặt bình phong (ngoại Án) đối với công trình cũng khá linh động nhưng đều có căn cứ vào kích thước công trình. Theo phần lớn các thầy Địa lý, khoảng cách giữa công trình và bình phong (gọi là Tiểu minh đường) thường lấy tương đương với kích thước bề ngang công trình. Tuy nhiên, nếu do hoàn cảnh, ngoại Án phải đặt hơi xa thì cần có một lớp bình phong khác hoặc nội Án hỗ trợ.Tiêu biểu là trường hợp Kinh thành Huế, do núi Ngự Bình cách Kinh thành đến 3km, Tiểu minh đường hơi rộng hơn bề ngang Kinh thành (chỉ khoảng 2,2km) nên trước mặt Hoàng Thành đã có thêm Kỳ Đài có vai trò như lớp Án thứ hai che chắn cho nhà vua.
Ở Việt, có lẽ Huế là nơi còn giữ lại được nhiều kiểu bình phong nhất. Điều này cũng dễ hiểu vì Huế là cố đô cuối cùng, lại vẫn giữ được khá nguyên vẹn diện mạo của kinh đô thời quân chủ. Nhưng không chỉ trong kiến trúc cung đình mà ngay cả ở đền chùa, am miếu, đình làng, nhà thờ họ... dường như nơi nào chúng ta cũng có thể nhìn thấy những bức bình phong được trang trí cầu kỳ, tinh xảo. Tại Bảo tàng Mỹ thuật Cung đình Huế hiện nay vẫn còn giữ được một số bức bình phong tuyệt đẹp, trong đó có cả bình phong bằng gỗ loại một tấm cố định, có cả loại ghép nhiều tấm hình chữ nhật đan bằng mây trên khung gỗ, lại có cả những bức bằng đá, bằng bạc, bằng ngà voi được chạm trổ cực kỳ tinh xảo. Đây thật sự là những kiệt phẩm của các nghệ nhân tiền bối mà mỗi khi đứng trước chúng ta thường có cảm giác như bị mê hoặc hút hồn. Chẳng biết do chúng quá đẹp hay do chúng đã hội tụ được phần nào những điều thần bí của Phong thuỷ?
  

*****

Tại Lâm Đồng - Đà Lạt, còn bảo quản bức thư pháp xưa đặt tại Dinh Toàn quyền trước đây. Đó là tấm bình phong cổ, kê tại phòng khách DinhII. Bức bình phong này theo nhiều học giả cho rằng nó được vua Bảo Đại mang từ Đại nội Huế về tặng cho toàn quyền Đông Dương nhân dịp khánh thành DinhII. Theo nhiều người khác, chính Ngô Đình Nhu lúc đương quyền và lưu trú ở Dinh II, đã cho lấy bức bình phong từ Huế vào để trang trí theo truyền thống văn hóa đông phương. Nhưng dù là ai mang vào Đà Lạt đi chăng nữa thì với sự hiện diện của cổ vật này tại DinhII cũng làm nên nhiều giá trị về mặt lịch sử cũng như ý nghĩa của nó trong hệ thống di vật của chốn cung đình tại Đà Lạt.

Tấm Bình phong cổ được chế tác từ nhiều loại danh mộc quý hiếm, ghép lại với nhau.

Trong một tấm của bình phong có chế khắc trích bài Ngự chế thi của vua Lê Thánh Tông. 

Bài thơ được khắc theo hình chiếc quạt giấy và khắc rất tinh xảo.

Các nhà điêu khắc đã khéo léo vận dụng nghệ thuật thư họa để trang trí cho mỗi bài thơ có một vẻ khác nhau, có thần thái linh hồn để tạo nên một bức bình phong vừa mang tính độc đáo, vừa mang tính nhân văn.

Bài Ngự chế thi của vua Lê Thánh Tông
khắc trên bình phong Dinh II, Đà Lạt.

        

Bình phong cổ trong Dinh II Đà Lạt

Xương Lăng. Bức bình phong ở Sân chầu.

          

Một bức bình phong sơn mài 6 tấm, khổ 146.4 x 41.6 x 2.5 cm, được Jean Dunand hoàn thành năm 1925 (đây là năm Trường Mỹ thuật Đông Dương ở Hà Nội khai giảng khóa đầu tiên)

Bình phong cơ mật viên- Huế

Bình phong Phượng hoàng

Bình phong ngọc

Bình phong sơn mài 3 tấm của Jean Dunand và Séraphin Soudbinine, khổ 248.9 x 88.9 x 3.8 cm, khoảng năm 1925