Tường trình từ chiến tranh Ukraine của TS Nguyễn Phương Mai

 

Tường trình từ chiến tranh Ukraine của TS Nguyễn Phương Mai

TS Nguyễn Phương Mai • 19/02/2026 08:23

Tháng 6.2025, tôi đã tới Ukraine, Nga và một số nước trong vùng đệm của cuộc giao tranh. Bài viết này khắc họa một lát cắt trong bức tranh chung, ghi lại những quan sát về hiện tượng “Việt Nam” được những người trong cuộc phóng chiếu lên hiện thực mà họ đang phải đối mặt.

Cảm hứng Việt Nam

Trong hình dung của tôi, cuộc sống vùng chiến sự chỉ có tiếng còi báo động và những cuộc ném bom khốc liệt. Điều này đúng, nhưng thường chỉ diễn ra về đêm.

Khi trời còn sáng, Ukraine hiện ra hiền hòa trong nhịp sống tất bật ngày thường. Trước chiến tranh, Ukraine có khoảng 7 - 10.000 công dân Việt Nam (mặc dù số người có gốc văn hóa và huyết thống Việt Nam trải dài 3 thế hệ có thể gấp 10 lần). Sự thân thuộc mà tôi cảm nhận được không chỉ giới hạn trong những khu chợ - nơi bà con mình tập trung buôn bán - mà nó ập đến từ những nơi ít ngờ nhất.

Cuộc sống dường như có vẻ bình yên vào ban ngày. Những người dân đã quen với còi báo động, họ không chạy đi trú ẩn nữa vì tin rằng phòng không Ukraine sẽ bắn hạ các drone tấn công khi trời còn sáng - Ảnh chụp một cặp đôi ở Odesa

Chỉ tới ngày thứ hai đặt trên đến Ukraine, một người Việt đã giúp tôi hẹn gặp được một chính khách ở Lviv. Khi biết tôi muốn phỏng vấn những người lính đang chiến đấu, ông lấy máy gọi ngay cho một chàng trai vừa từ chiến trường trở về cùng ăn trưa. Chàng quân nhân lúng túng dùng đũa, nhưng rất tự tin tuyên bố: “Ở Ukraine, món Việt là số 1”.

Tôi cứ ngỡ người Ukraine sẽ nhắc tới Việt Nam và thương hiệu mì Mivina. Ông Phạm Nhật Vượng đã lập nghiệp ở chính nơi đây cùng những gói mì được nhiều người Ukraine ưa thích. Nhưng không. Phở mới là thứ đồ ăn gắn liền với Việt Nam. Khi tôi xin phép Victor đăng báo ảnh của anh đang ăn phở, anh đồng ý và nhắc thêm lần nữa: “Mai nhớ phải nói là phở rất ngon”.

Trong những ngày ở Ukraine, khi biết tôi sinh ra ở Việt Nam, dường như người dân bản địa ai cũng có điều muốn nói. Với một số mà tôi có dịp tiếp xúc, hai chữ “Việt Nam” không chỉ là những đồ ăn ngon, một quốc gia xa xôi, một cộng đồng nhập cư trên đất nước họ từ thời Xô-viết, hay những thương nhân bán quần áo ở chợ trung tâm.

Với vài nhà sử học tôi từng phỏng vấn, họ cho rằng cả hai dân tộc đều có chung “số phận địa lý” khi sống cạnh những người láng giềng khổng lồ. Đó là một mối quan hệ phức tạp kiểu frenemy, lúc thì là bạn (friend), lúc lại là thù (enemy). Trong bối cảnh ấy, lịch sử có những thời điểm mà chiến tranh là “bất khả kháng”.

Một nhà chính trị không giấu sự ngưỡng mộ tinh thần kiên cường của Việt Nam trước các đế chế lớn. Ông liệt kê: “Từ Mông Cổ đến Trung Quốc, rồi Pháp, Mỹ. Chiếc xe tăng T-72 cháy rụi trên đường phố Bucha khiến tôi nhớ đến xác máy bay B-52 trên đường phố Hà Nội. Một nước nhỏ có thể thắng một siêu cường. Ngay cả Tổng thống Zelensky và các cố vấn cũng từng nhắc đến tinh thần không đầu hàng giống như Việt Nam”.

Với những người lính từng biết đến Việt Nam qua phim ảnh Hollywood, họ nói rằng khu vực rừng Serebrianka hay Kreminna được gọi là “Việt Nam của Ukraine”: Địa hình sình lầy, cây cối rậm rạp, sương mù dày đặc, đường đi hiểm trở. Pháo đạn thiêu cháy các ngọn cây, chỉ còn lại những cái thân lởm chởm, đen ngòm. Một quân nhân nói với tôi: “Đây thực sự là Apocalypse Now (Tận thế đêm nay - là một bộ phim Mỹ đặt trong bối cảnh chiến tranh Việt Nam). Quân địch hiện ra bất thình lình. Chiến hào thì ngập nước. Pháo kích thì như mưa”.

Nguyễn Lâm Tùng -một người lính Ukraine gốc Việt

Khi nhắc đến Việt Nam, nhiều người Ukraine sẽ nhắc đến Nguyễn Lâm Tùng. Anh là một người lính Ukraine gốc Việt, từng là quán quân thể hình Ukraine năm 2019. Khi cuộc chiến mới nổ ra, anh cùng nhiều người đã tình nguyện cầm súng trong trang phục thường dân. Tùng sau đó nhập ngũ và chiến đấu ở những mặt trận ác liệt nhất như Bakhmut - Ảnh NVCC

Với một số chuyên gia và phóng viên chiến trường, họ nói Việt Nam đã thể hiện sự sáng tạo trong cuộc chiến bất cân xứng: “Tôi nghe nói người Việt dùng xe đạp mà thắng được Điện Biên”… “Chúng tôi không đủ vũ khí và nhân lực để bắn trả cả bầy hàng trăm drone, nhưng chúng tôi dùng lưới đánh cá cũ phủ trùm lên khắp các đường phố. Drone vướng vào là tự nổ tan tành”… “Ukraine không có hải quân. Nhưng các kỹ sư quân sự đã tạo ra các thuyền cảm tử kiểu mô tô trượt nước (jet ski) để tấn công hạm đội Biển Đen”.

Một số dân thường tôi gặp hiểu rằng, giống như Việt Nam, họ có thể là một phần của giải pháp. Tinh thần “ai có súng dùng súng, ai có gươm dùng gươm” rất tương đồng với tinh thần tình nguyện ở đây. 80% người Ukraine đã dùng tiền túi để đóng góp cho tiền tuyến: từ lương thực cho đến áo giáp, kính nhìn đêm và xe bán tải. Hàng nghìn "xưởng drone tại gia" đã ra đời với chính sách "toàn dân lắp drone". Sau một khóa học online, ai cũng có thể tự mua linh kiện, lắp ráp, gửi đi kiểm định trước khi vũ khí đến tay binh sĩ.

Tiểu thương Kyiv tranh thủ lúc vắng khách đan lưới ngụy trang gửi ra chiến trường.

Ở Kyiv, tôi gặp một cựu phi công Ukraine có vợ người Việt. Anh cùng bạn bè đầu tư vào một sân bay nhỏ, dùng sự sáng tạo để cải biến máy bay cũ thành drone cảm tử. Ngày nào đến sân bay anh cũng mặc một bộ đồ phi công có in cờ Việt Nam.

Để đón chào tôi đến Ukraine, anh mời tôi ngồi sau buồng lái và biểu diễn 20 phút bay lộn nhào kiểu thể thao mạo hiểm. Ruột gan tôi lộn tùng phèo sau hàng chục lần phi thẳng đứng lên cao rồi chúc thẳng đầu xuống đất.

Bay xong, chưa để tôi kịp hoàn hồn, anh hỏi: “Giỏi bằng phi công Việt Nam đánh giặc chưa?”.

Khi tôi xin phép đăng báo ảnh này, anh nhắn thêm: “Anh luôn coi Việt Nam là quê hương thứ hai của mình”

Rời Ukraine, tôi sang Nga với mong muốn được nghe câu chuyện từ những góc nhìn khác. Phần lớn những người tôi gặp thấy sự tương đồng trong việc cả Nga và Việt Nam (đã từng) chiến đấu “chống lại liên minh phương Tây”. Với họ, Việt Nam là một bài học để cảnh tỉnh phương Tây: “Việt Nam đã thắng Mỹ và đồng minh. Chúng tôi cũng sẽ thắng Mỹ và NATO”.

Bản đồ không kích của Nga trên toàn lãnh thổ Ukraine ngày 30.7.2025

Với một số cựu quân nhân và người lớn tuổi, họ nhìn nhận Nga và Ukraine không còn là một quốc gia nữa. Nhưng về mặt lịch sử, văn hóa, tôn giáo và ngôn ngữ, Ukraine tuy độc lập trên giấy tờ nhưng nó luôn là một phần thân thể không thể tách rời của Nga. “Người Nga không đánh người Ukraine. Chúng tôi là anh em. Nga chỉ đánh NATO và những kẻ đe dọa an ninh của Nga”.

Cầu vồng Hữu Nghị khổng lồ ở Kyiv được vẽ thêm vết nứt khi xung đột bùng nổ

Ngoài Ukraine và Nga, tôi cũng đi dọc vòng cung địa chính trị "nóng" nhất sườn Đông NATO: Belarus, Ba Lan, và bốn nước vùng Baltic (Lithuania, Latvia, Estonia và Phần Lan). Tại những quốc gia hậu Xô-viết này, mỗi chiến thắng hay thất bại ở Ukraine đều là những cơn chấn động nhỏ.

Hai tiếng Việt Nam vẫn xuất hiện trong các cuộc nói chuyện, dù thưa thớt hơn và chỉ giới hạn ở thế hệ lớn tuổi.

Ở Belarus, tôi gặp bác sĩ Kamran - một người gốc Iran đã sống ở đây vài chục năm. Kamran, anh tâm sự: “Belarus là đồng minh của Nga. Nhưng thực sự, không ai muốn dây vào mớ bòng bong này. Chúng tôi không muốn phải dùng cái tên Việt Nam để lên dây cót tinh thần trước khi dấn thân vào chỗ chết”.

Tôi sững lại. Thời khắc tôi nhắc đến “Việt Nam” cũng là thời khắc chẳng ai còn quan tâm đến việc tôi là ai, làm gì, sống ở đâu, suy nghĩ thế nào… Tôi trở nên vô hình vì họ đã bám ngay vào chữ “Việt Nam” để nối thẳng vào hiện tại của mình.

Trước khi rời Minsk, tôi cho Kamran xem một vật thể bé bằng bàn tay tôi nhận mang sang Nga. Đó là mảnh tên lửa sau trận không kích ngày 31.7.2025 khiến 31 người chết và nhiều tòa nhà bị hủy hoại. Chính tay tôi đã thu nhặt các mẩu tên lửa này chỉ vài tiếng sau trận đánh bom.

Tòa nhà bị đánh sập và hoa tưởng niệm nạn nhân sau trận không kích đêm 30, rạng sáng 31.7.2025 tại Kyiv

Tượng đại văn hào Nga Pushkin ở Odesa và đằng sau ông là trưng bày những mảnh tên lửa rơi xuống thành phố

Gia đình người Việt ngủ dưới hầm để xe để tránh bom ngày 30.7.2025

Tượng đài ở Odesa được mặc áo giáp sắt để tránh bị bom đạn tàn phá

Chợ Odesa bị tàn phá

Thông điệp trên mảnh tên lửa

Một chuyên gia ở Kyiv muốn tôi thay mặt mình gửi “chiếc bánh bích quy đến từ vũ trụ” này tới người quen của cô ở St Petersburg. Kèm theo đó là một lời nhắn, đúng hơn là một câu hỏi: “Bom đạn đang tàn phá Ukraine. Nó có tàn phá tình bạn của chúng ta không?”.

Người nhận ở St Petersburg là một cô gái đến từ vùng Siberia có khuôn mặt đậm nét Á Đông. Khi tôi đưa mảnh tên lửa, cô kiên quyết không cầm. Cô thậm chí không (dám) nhìn.

Tôi bèn gợi ý: “Bạn không cần nhận. Mình sẽ giữ hộ, miễn là bạn viết lên đó một lời nhắn”.

Cô đồng ý và viết: “Stop this nonsense” (Hãy dừng sự vô nghĩa này lại).

“Hãy dừng ngay sự vô nghĩa này”

Tôi quay trở lại châu Âu với mảnh tên lửa. Nó không còn là một ký hiệu rỗng và trôi nổi nữa. Nó đã được neo giữ bởi một lời khẩn cầu hòa bình.

Một ngày nào đó không xa, tôi sẽ quay lại Ukraine. Kamran nói tôi đúng là một "kẻ điên".

Nhưng tôi muốn đưa lại mảnh tên lửa cho cô gái ở Kyiv. Tôi muốn cô ấy biết rằng "Bom đạn có tàn phá tình bạn không?” đã có câu trả lời. Và nó dường như không làm đau lòng ai hết.

Và biết đâu, nhờ một “kẻ điên” như tôi, mà với hai cô gái này, “Việt Nam” không chỉ là tên gọi một cuộc chiến mà còn là tên gọi một nhịp cầu?

Nhím chống tăng biến thành nghệ thuật đường phố ở Kyiv

Tiến sĩ Nguyễn Phương Mai

Tiến sĩ Nguyễn Phương Mai là chuyên gia đào tạo trong lĩnh vực Khoa học Não bộ ứng dụng vào Quản trị đa văn hóa/Phát triển cá nhân.

Vào tháng 6.2025, tác giả đã tới Ukraine, Nga và một số nước trong vùng đệm của cuộc giao tranh. Chuyến đi kéo dài gần 4 tháng với tư cách cá nhân, độc lập, không có tài trợ hoặc liên kết hợp tác với bất kỳ tổ chức nào.

 

LỜI KẾT CHO LOẠT BÀI VỀ CUỘC CHIẾN TẠI UKRAINE

 

LỜI KẾT CHO LOẠT BÀI VỀ CUỘC CHIẾN TẠI UKRAINE

Cuộc chiến ở Ukraine chạm mốc 4 năm vào ngày 24-2-2026. Và suốt 9 tháng qua, từ khóa “Ukraine” trở thành trung tâm năng lượng trong cái vũ trụ nhỏ bé của tôi.

Lời kết này là một chút chia sẻ để độc giả hiểu hơn về bối cảnh phía sau những trang viết.

—

■ TÔI CÓ KHÁCH QUAN KHÔNG?

Chắc chắn là không.

Không ai có thể khách quan 100%. Có rất nhiều lý do cho những thiên kiến mà tôi cũng như nhiều người mang trĩu nặng trên vai mà có khi không hề hay biết.

• • • Tiến hóa

“Cảm xúc” là chiến lược tồn tại của con người. Tri thức cộng đồng và trải nghiệm cá nhân được kết tinh thành tình cảm yêu - ghét.

Khi cần thiết, sự yêu-ghét ấy là đường tắt giúp ta QUYẾT ĐỊNH NHANH CHÓNG. Nếu ta phải dùng lý trí cho mọi thứ trên đời thì bộ óc sẽ không thể tải nổi, thời gian sẽ quá tốn kém, và cơ hội sống sót cũng không còn. Tôi đã chia sẻ tính khoa học của cơ chế này trong một video phỏng vấn với Have A Sip (Sợ hãi là cảm xúc quan trọng nhất).

• • • Ký ức tuổi thơ

Hôm ấy, tôi theo mẹ đi bán hàng rong ở cạnh Nhà Hát Lớn. Đang thơ thẩn thì một cái xe buýt xịch đến. Từ bên trong túa ra một đám người cao lớn. Mẹ bảo: Người Nga đấy, đừng sợ.

Một cô tóc vàng, da trắng, mắt xanh tiến tới. Cô QUỲ XUỐNG bên tôi, lúc đó đứng như trời trồng vì chưa có người lớn nào giao tiếp với mình kiểu ấy. Khi mắt ở ngang tầm nhìn, cái cô tiên xinh đẹp ấy cài lên áo tôi một chiếc huy hiệu. Cô bẹo má tôi rồi vẫy tay tạm biệt.

Thời khắc ấy ghi dấu trong tâm trí con bé 5 tuổi một nguyên lý không thể thay đổi: “Người Nga là những thiên thần”.

• • • Tiếng Nga là ngoại ngữ đầu tiên trong đời tôi.

Thời đó, mỗi học sinh được phát một cuốn sách giáo khoa bìa bọc vải, giấy bóng loáng, in màu, cầm nặng trịch. Với những đứa trẻ sinh ra trong thời bao cấp đói kém, cuốn sách ấy đẹp hơn bất kỳ một thứ đồ chơi nào. Khi học xong, tôi còn…trưng bày nó trong tủ kính cùng con búp bê biết nhắm mắt và những bộ ly bát chỉ dùng ngày Tết.

Chưa hết, cô giáo tiếng Nga lại rất đẹp, mới ở Nga về. Ai học trường Lê Ngọc Hân (Hà Nội) ngày xưa hẳn nhớ cô Phương, có cái nốt ruồi ở mép. Tụi học sinh gọi xách mé sau lưng là cô Phương “râu”. Cô cắt tóc kiểu cũng lạ, ăn mặc cũng khác. Cô thơm phức. Nhìn cô chẳng giống Việt Nam tý nào.

• • • Văn hóa Nga trở thành một vầng hào quang lạ lùng.

Chúng tôi viết tên mình bằng ký tự tiếng Nga, thậm chí dùng nó viết nhật ký để ba mẹ không phát hiện ra. Khi những học sinh Nga đến trường tôi giao lưu, tôi bực tức nhìn đứa bạn thân (con Thương - hotgirl của lớp) được chọn để khiêu vũ trong buổi đón tiếp.

Những cuốn tiểu thuyết đầu tiên trong đời tôi là văn học Nga. Tôi đọc đến mức thuộc lòng nhiều đoạn trong "Đất Vỡ Hoang". Cả giá sách toàn các tác giả viết bằng tiếng Nga.

Nước Nga là điểm đến của trí thức. Các anh chị lớn tuổi ai được đi du học ở Nga đều phải là xuất sắc. Họ đi học thôi mà gửi đồ về nhiều như thể họ đi buôn. Nhà hàng xóm có con chỉ đi làm công nhân mà cũng gửi về hàng bao nhiêu thùng hàng đắt tiền.

• • • Giáo dục gia đình

Ông thân sinh tôi là một sĩ quan cao cấp, cả đời cầm súng ở chiến trường. Khi còn sống, ông từng nói: “Nga là cường quốc duy nhất trên thế giới không xâm chiếm Việt Nam”. Ông thần tượng nhân vật Pavel Korchagin. Khi tôi mới học lớp 7, ông đã muốn tôi coi câu nói của Pavel là kim chỉ nam tương lai: “Phải làm sao để đời này không sống hoài, sống phí”.

Tất cả những điều đó, từ cơ chế sinh tồn, ký ức thơ ấu, môi trường đi học, giáo dục gia đình... đền những ảnh hưởng rất rõ ràng của Nga lên văn hóa, kinh tế, chính trị của Việt Nam khiến tôi KHÔNG THỂ KHÁCH QUAN với nước Nga.

Đó là thiên đường vật chất, chuẩn mực đạo đức, cái nôi văn minh, và thước đo của thành đạt.

—

■ PHẢI LÀM GÌ ĐỂ GIẢM BỚT THIÊN KIẾN?

• • • Ngôn ngữ đọc

Thế hệ tôi sống vắt qua thời Đổi Mới. Tôi học tiếng Nga đến hết cấp 2 thì sang cấp 3, cả nước chuyển sang tiếng Anh.

Tôi từng nghĩ đó là một thứ ngôn ngữ xấu xí cho đến khi phát hiện ra: nó dễ hơn tiếng Nga rất nhiều. Các giáo viên tiếng Nga cũng đi học cấp tốc rồi dạy tiếng Anh. Cô Phương “râu” cũng vậy.

Tiếng Anh mở ra một chân trời mới. Nó khiến tôi nhìn thế giới không chỉ có Nga. Giá sách của tôi bắt đầu tràn ngập văn học Pháp và Đức. Sau này, việc học tiếng Trung khiến tôi để ý nhiều hơn đến văn học châu Á.

Càng đọc nhiều càng thấy cuộc sống đa màu sắc. Tôi hiểu rằng Nga không phải là Liên Xô mà chỉ là 1 trong 15 nước cộng hòa. Thần tượng của ba tôi (Pavel) không phải người Nga mà là người Ukraine. Thần tượng của tôi (Taras Bulba) không phải là người Nga mà là người Zaporizhzhia. “Đất Vỡ Hoang” thực ra là một bi kịch hệt như Hợp Tác Xã của Việt Nam nơi chị gái tôi chỉ ngồi đan áo cho hết ngày. Ông Stalin trên bức ảnh treo trong nhà hóa ra cũng làm những điều rất ác…

• • • Trải nghiệm sống

Sau này, những chuyến sang Nga làm hội thảo, du lịch + những người bạn Nga + những dự án làm nghiên cứu với đồng nghiệp Nga → khiến tôi hiểu nước Nga một cách thực tế hơn.

Nhưng cũng vì những mảng màu đa dạng, có xấu có tốt ấy mà nước Nga thú vị và thân thương hơn bức tranh toàn màu hồng ngày xưa rất nhiều.

• • • Làm báo

Thời gian làm báo ở Việt Nam (tính từ bài viết đầu tiên trên báo Nhân Dân lúc 15 tuổi) chính là những năm tháng rèn luyện tôi buộc phải nhìn cuộc sống khách quan hơn.

Hồi đó có hai nam ca sĩ khiến hàng triệu cô gái mê mẩn là Đan Trường và Lam Trường. Tôi có cảm tình với Lam Trường vì lần nào tới tòa soạn cũng chủ động chào tôi (khi ấy là thư ký tòa soạn phụ trách nội dung). Còn Đan Trường thì tôi ghét cay ghét đắng. Ông bầu của anh ta là Hoàng Tuấn từng chê tôi xấu xí.

Khi phóng viên nộp bài, tôi phải dụng 10 thành công lực để bỏ qua mối thù cá nhân (và hơi trẻ con ấy). Tôi cố gắng duyệt các bài viết khen ngợi Đan Trường một cách chuyên nghiệp nhất có thể.

Giờ nghĩ lại thấy buồn cười. Nhưng với một cô gái còn non nớt (tôi là một trong hai thư ký tòa trẻ nhất Việt Nam thời điểm đó), lại có tí quyền lực trong tay, việc cỏn con ấy là những rào cản bắt tôi phải vượt qua để trưởng thành.

• • • Làm nghiên cứu

Tuy nhiên, điều khiến "khách quan" trở thành "bản năng thứ hai" là khi tôi rẽ sang làm nghiên cứu.

Tiếng Anh có câu “con ruồi trên tường”. Người làm nghiên cứu phải như một con ruồi bé tí đậu yên trong phòng không ai để ý, vai trò “người quan sát” bị cực đoan hết mức có thể.

Về bản chất, khoa học không quan tâm đến việc TÁC GIẢ NGHĨ GÌ. Tất cả đều xoay quanh DỮ LIỆU. Viết được một bài thì tác giả phải “đậu trên tường” mất 1-2 năm trời.

Tôi đã viết về Ukraine với tinh thần “con ruồi” như vậy.

—

■ DỮ LIỆU ĐƯỢC THU THẬP THẾ NÀO?

Lợi thế của người làm khoa học khiến việc viết thể loại báo chí sâu dễ dàng hơn. Tôi áp dụng phương pháp Cắm Rễ (Grounded Theory) và Dân tộc học (Ethnography). Sau đây là tóm tắt các bước thực hiện:

• • • Tổng quan Tài liệu (Literature Review)

Đọc, đọc, và đọc để xây dựng những giả thuyết ban đầu.

Tôi dùng NotebookLM - một AI chuyên dụng cho nghiên cứu để bao quát và phân tích các tài liệu chính thống từ khoảng 10 ngôn ngữ khác nhau, với nhiều dòng lý thuyết và lăng kính đối lập nhau. Trong số các tài liệu này có RẤT NHIỀU tác giả người Nga, gốc Nga, hoặc tiêu biểu cho các góc nhìn của giới khoa học Nga.

Dựa vào tổng quan tài liệu, tôi xây dựng một bộ câu hỏi mở.

• • • Thực địa (Fieldwork)

Trong 4 tháng điền dã tại Nga, Ukraine và các nước vùng Baltic, bộ câu hỏi mở liên tục được tinh chỉnh để phù hợp với dữ liệu phỏng vấn mới (Iterative Process).

Tôi chỉ quyết định dừng ở cuộc phỏng vấn thứ 57 khi đã đạt bão hòa dữ liệu (Data Saturation). Đây là thời điểm mà các câu chuyện bắt đầu lặp lại, các khía cạnh của bức tranh chung đã được khai thác hết, không còn biến số mới xuất hiện.

Để chọn người phỏng vấn, tôi chọn mẫu bao trùm (Inclusive Sampling). Điều này tức là tôi phải từ chối và bỏ qua rất nhiều lời giới thiệu, vì nhân vật tuy hay nhưng bị trùng lặp. Nó khiến tôi vô cùng áy náy vì người giới thiệu phải cất công đi tìm, thuyết phục nhân vật đồng ý. Phổ biến nhất là các binh sĩ vừa từ mặt trận trở về. Họ rất muốn chia sẻ, nhưng họ không thể chiếm quá nhiều trong tổng tỷ lệ người được phỏng vấn.

Tôi cũng phải chủ động tìm kiếm những người có ý kiến khác số đông. Khó nhất là tìm được người ỦNG HỘ NGA, vì họ chỉ là một thiểu số rất nhỏ và rất sợ lên tiếng. Tuy nhiên, họ là một phần sự thật không thể thiếu của bức tranh toàn cảnh. Bài 10 được viết dành riêng cho họ lên tiếng.

Ngoài lề một chút thì:

- Dễ nhất là tìm người chửi quan chức

- Thú vị nhất cũng chính là các quan chức vì họ biết nhiều và rất hăng say phê phán các chính sách của đảng đối lập.

- Xúc động nhất là phỏng vấn những người mẹ người vợ có chồng con chết trận.

Bất ngờ nhất là những cuộc phỏng vấn với cộng đồng LGBT.

- Và thân thương nhất là những lần nói chuyện với người Việt.

• • • Mã hóa Dữ liệu (Coding) và Phân tích Chủ đề (Thematic Analysis)

Gần 200 giờ phỏng vấn được bóc tách để xếp thành các thông điệp cốt lõi một cách có hệ thống. Ví dụ, khi thấy có vài người nhắc đến “Nga hóa” thì tôi coi “Nga hóa” là một chủ đề và kết nối với các câu chuyện liên quan từ các nhân vật khác. Kết quả là một bài viết sâu về những gì các nhân vật chia sẻ về việc Ukraine đã chịu ảnh hưởng của Nga từ thời đế quốc ra sao (bài 7).

• • • Kiểm chứng chéo (Triangulation)

Hãy tưởng tượng 2-3 vòng tròn chồng lên nhau, VÙNG CHỒNG LẤN là những kết quả khả tín.

Trong nghiên cứu cũng vậy. Nếu từ nhiều nguồn khác nhau (phỏng vấn, thông tin chính thống, báo cáo khoa học, quan sát thực địa) mà dữ liệu vẫn trùng khớp với nhau thì dữ liệu ấy đáng tin cậy hơn.

Điều này tức là tôi không được tin ngay những gì nhân vật chia sẻ (trừ phi đó là cảm xúc và câu chuyện cá nhân). Ví dụ, một quan chức nói về chiến thuật ngoài mặt trận, tôi sẽ phải kiểm tra chéo với các sĩ quan, binh lính, tài liệu của chính phủ và các nguồn tình báo độc lập.

—

■ TRUNG LẬP HAY KHÁCH QUAN?

Người ta thường kỳ vọng báo chí phải trung lập, tức là đứng ở giữa và chia đều tiếng nói cho mọi bên, không phán xét đúng sai.

Điều này đúng, nhưng chưa đủ.

Chúng ta có thể nhìn cuộc chiến ở Ukraine từ nhiều lăng kính khác nhau. Việc giữ vị trí trung lập hay không phụ thuộc vào VAI TRÒ của chúng ta để lựa chọn lăng kính phù hợp.

• • • Lăng kính thứ nhất: Đạo đức và Luật pháp Quốc tế

Dưới góc nhìn luật pháp quốc tế và các cơ chế tài phán toàn cầu (Tòa án Công lý Quốc tế - ICJ hay Tòa án Nhân quyền Châu Âu - ECHR, Hiến chương Liên Hợp Quốc) ---> hành động của Nga đáng bị lên án.

Với lăng kính này, thái độ trung lập trong cuộc chiến ở Ukraine đồng nghĩa với việc đứng về phía kẻ xâm lược là Nga.

Hầu hết những người ủng hộ Ukraine dùng lăng kính này. Đây cũng là góc nhìn với rất nhiều cuộc chiến và thảm họa nhân đạo khác trong lịch sử, trong đó có cuộc chiến ở Gaza và Việt Nam. Nổi tiếng nhất là cuộc đấu tranh chống lại chế độ phân biệt chủng tộc ở Nam Phi. Câu nói nổi tiếng của Giám mục Desmond Tutu trở thành kim chỉ nam cho nhiều nhà hoạt động và đấu tranh xã hội: "Nếu bạn trung lập khi nhìn thấy điều bất công, bạn đã chọn phe của kẻ ác."

• • • Lăng kính thứ 2: Địa chính trị và Lịch sử

Tuy nhiên, những người theo trường phái Hiện thực (Realism) lại có cách nhìn khác.

Với họ, MẠNH ĐƯỢC YẾU THUA là lẽ đương nhiên. Kẻ yếu phải biết thân phận mình để khỏi bị thiệt thân (ngu thì chết). Kẻ mạnh nếu có cơ hội thì chẳng dại gì mà không lấn tới (ngu sao bỏ).

Với họ, lăng kính thứ nhất không phải là điều quan trọng nhất. Pháp luật quốc tế chỉ tồn tại cho có lệ. Khi cần, pháp luật có thể bị vi phạm.

Dưới lăng kính này, cuộc chiến ở Ukraine được đặt vào một chuỗi nhân quả lịch sử phức tạp. Với người đứng ngoài, trung lập được xem là một lựa chọn cần thiết, vì nếu đã chấp nhận nguyên tắc "cá lớn đương nhiên nuốt cá bé" thì chẳng có ai đúng ai sai cả.

Từ góc nhìn này, Ukraine “rất dại dột” vì đã từ bỏ vai trò vùng đệm giữa Nga và NATO. Nga cũng "mắc sai lầm" khi đánh giá quá thấp Ukraine, dẫn đến việc mất luôn hàng nghìn km biên giới của Phần Lan vào tay NATO.

Việt Nam kiên trì với vai trò trung lập. Chiến lược của Việt Nam dường như kết hợp cả hai lăng kính trên. Theo tinh thần "ngoại giao cây tre": Việt Nam kiên định về nguyên tắc, linh hoạt về sách lược.

- Về nguyên tắc: Việt Nam liên tục nhấn mạnh về việc “không chọn phe” mà chọn “chính nghĩa”. Ở đây, “chính nghĩa” = "luật pháp quốc tế" (lăng kính thứ nhất).

Các tuyên bố của Việt Nam kiên quyết bảo vệ nền tảng "tôn trọng độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của các quốc gia". Đây là giới hạn đỏ không thể thỏa hiệp. Nếu Việt Nam chấp nhận tiền lệ một nước lớn có thể dùng vũ lực thay đổi biên giới của một nước nhỏ, điều đó sẽ tạo ra rủi ro cực lớn với chính Trung Quốc trong tương lai.

- Về mặt sách lược: tuyên ngôn đó cũng là sự phủ nhận gián tiếp của Việt Nam. Trong khi hầu hết các nước khác chỉ mặt gọi tên đích danh Nga là kẻ xâm lược, Việt Nam không nhắc đến “Nga”, "xâm lược", hay "lên án" trong các tuyên bố chính thức. Họ đã khéo léo biến một vấn đề cụ thể thành một tuyên bố về nguyên tắc chung. Ngoài ra, lãnh đạo cấp cao Việt Nam vẫn tiến hành các cuộc gặp gỡ song phương với Tổng thống Ukraine.

Như vậy, đây là cách Việt Nam vừa (1) bảo vệ được nguyên tắc cốt lõi của luật pháp quốc tế và Hiến chương LHQ (2) từ đó bảo vệ chính lợi ích chủ quyền của mình, và (3) tránh làm phật lòng Nga.

• • • Lăng kính thứ 3: Báo chí và Nghiên cứu Khoa học

Người làm báo và người làm nghiên cứu không nhất thiết phải trung lập. Nhiệm vụ của họ là KHÁCH QUAN. Điều này được gói gọn trong câu nói của nhà báo nổi tiếng Christiane Amanpour: "Truthful, not neutral" - Chân thực, chứ không trung lập.

Đây chính là lý do tôi chọn phương pháp nghiên cứu khoa học cho một dự án báo chí.

Sau khi hoàn thành mỗi bài viết, tôi gửi cho 3 người đọc thử: một nhà sử học gốc Nga, một nhà dân tộc học người Ukraine, và một vài Việt Kiều. Họ đều đang sống hoặc chạy tị nạn từ miền Đông. Có rất nhiều điểm trong loạt bài này họ không thích, nhưng buộc phải công nhận là có thật.

Khi các bài viết được công bố, tôi chỉ đặc biệt chú ý đến các comment từ những người ĐANG SỐNG Ở UKRAINE.

Tôi mừng đến nghẹn thở khi không thấy ai phản đối tôi viết sai sự thật. Ngược lại, rất nhiều người chia sẻ bài viết và tỏ ra ngạc nhiên tại sao tôi lại có thể hiểu họ đến thế. Tôi rớt nước mắt khi một Việt Kiều đã sống ở Ukraine hơn 50 năm nói rằng: "Anh kinh ngạc với sự quan sát tỉ mỉ của em. 12 kỳ báo của em rất khách quan, vô tư, và trong sạch với lịch sử".

Khi đọc về những điều xấu xí đang xảy ra như tham nhũng hay tình trạng trốn lính, những người ở Ukraine tuy buồn và thất vọng, nhưng họ đều thừa nhận đây là những thứ tuyên truyền thường lẩn tránh. Đặc biệt, kỳ 12 viết về tình trạng kỳ thị tiếng Nga là một vấn đề gây chia rẽ sâu sắc ở Ukraine. Tuy đau lòng, nhưng đó là một mảnh sự thật không thể thiếu, và những người ở Ukraine xác nhận điều đó.

Với những người Việt ủng hộ Nga, tôi hiểu vì sao loạt bài này khiến nhiều bạn khó chịu. Sự thật của người Ukraine không giống với sự thật của các bạn.

Nhưng đến tôi còn thấy khó chịu nữa là Vì hóa ra mình nghĩ sai quá nhiều.

Kết quả của 57 cuộc phỏng vấn khiến chính tôi cũng ngạc nhiên. Tôi phải dần loại bỏ những giả thiết sai khi đối chiếu với thực tế. Nhiệm vụ của tôi là lắng nghe NGƯỜI UKRAINE chứ không phải cố tìm cách chứng minh MÌNH NGHĨ ĐÚNG.

Tôi không hy vọng bất kỳ ai thay đổi quan điểm sau khi đọc loạt bài này. Và thực lòng, tôi cũng không còn sức lực để quan tâm. Mục tiêu của tôi chỉ giới hạn trong việc mô tả chân thực suy nghĩ của người HIỆN ĐANG SỐNG Ở UKRAINE.

Tại sao?

Bởi những tháng ngày ở Ukraine đã dạy tôi một điều rằng: Nếu một NGƯỜI MẸ (ở Nga) không tin lời kể của chính CON GÁI MÌNH (ở Ukraine) rằng gia đình họ đang bị ném bom, thì tôi là ai mà dám hy vọng một kẻ xa lạ sẽ tin mình?

—

■ TẠI SAO VIẾT DÀI THẾ?

• • • Câu trả lời chính xác nhất là “nó phải thế”.

Cuộc chiến ở Ukraine quá đau thương, quá phức tạp, quá nhiều lớp lang. Mười mấy bài viết (hơn 50.000 chữ, bằng cả một cuốn sách) nhưng vẫn chỉ chiếm một phần RẤT NHỎ trong khối lượng thông tin khổng lồ từ thực địa. Rất nhiều chủ đề thú vị mà tôi chưa thể chia sẻ như:

- Ảnh hưởng của các nhà tài phiệt kiêm chính trị gia ở miền Đông

- Cuộc sống của người miền Đông chạy tị nạn

- Quá trình tìm lại bản sắc Ukraine qua nghệ thuật dân gian

- Cộng đồng người Việt và thái độ với chiến tranh

- Và tiếc hơn nữa là các trải nghiệm ở Nga, Ba Lan, cũng các nước vùng Baltic đều chưa được viết thành bài.

• • • Câu trả lời riêng tư nhất cho việc viết dài là vì “nó an toàn và tự do nhất”. Đây cũng chính là lý do tôi chọn đăng trên BBC.

- BBC là kênh báo chí duy nhất chấp nhận dự án viết long-form của tôi về đề tài này. Không một tờ báo nào có tinh thần CẤP TIẾN đến mức sẵn sàng đăng 12 kỳ, mỗi kỳ gần 4000 chữ về một chủ đề gai góc như vậy.

- BBC là kênh báo chí duy nhất bằng tiếng Việt khiến tôi an tâm rằng: bài của mình một khi được xuất bản sẽ tồn tại và không có lỗi 404, KHÔNG BỊ BÓC GỠ vì bất cứ lý do nào. Di sản của tôi được hiện hữu trọn vẹn, được bảo vệ, và không thể bị bóp méo.

- BBC cũng là kênh báo chí duy nhất đảm bảo việc tôi được tự do tối đa trong nội dung truyền tải. Trong suốt hơn chục năm cộng tác, các bài viết của tôi hầu như chưa bao giờ bị BBC chỉnh sửa, ngoại trừ lỗi chính tả.

Sau bao năm làm báo ở Việt Nam, tôi đã quá hiểu việc phóng viên và chính ban biên tập phải cân nhắc câu chữ, dè chừng quan điểm nếu không muốn bị Ban tuyên giáo tuýt còi. Tờ báo tôi từng làm việc thậm chí từng bị đình bản.

Ví dụ rõ nhất là bài viết cuối (kỳ 13). Tôi đã rất xúc động khi một đồng nghiệp và tiền bối là anh Lưu Quang Định mời viết cho số Tết. Dù anh đảm bảo tôi được khách quan nhất có thể, nhưng tôi hiểu một tờ báo Việt Nam sẽ luôn có giới hạn, và chính người viết phải tự kiểm duyệt bản thân.

Chính vì vậy, tôi đã post trên facebook một bản có thêm nhiều nội dung so với bản đăng trên báo Một Thế Giới (của Hội KHCN Việt Nam).

Với một phóng viên yêu nghề, để đi tìm sự thật, TỰ DO là điều quan trọng nhất, và TUYÊN TRUYỀN là điều tối kỵ nhất.

Tôi là một người viết freelance. Tôi chọn tự bỏ (1) tiền túi, (2) thời gian riêng và (3) tác nghiệp độc lập, vì chỉ khi ấy, sự "tự do" mới trọn vẹn nhất.

Tiếng Anh có từ “labor of love”. Tiếng Việt có từ “đi làm vì đam mê”. Ngôn ngữ dân gian thì "làm không công", "ăn cơm nhà, vác tù và hàng tổng"

Nhưng việc tự do thoát khỏi ảnh hưởng của tòa soạn, chỉ tiêu, định hướng, ngân sách, phe phái chính trị, cơm áo gạo tiền ... là một ĐẶC ÂN không phải người viết nào cũng có được. Nó cho phép tôi đi đến cùng sự tò mò và thôi thúc nội tại.

Tôi quả là may mắn biết bao khi đam mê cá nhân của mình không chỉ giúp giải đáp những hoài nghi của bản thân, mà còn trở thành một không gian để những người đang đổ máu trong cuộc chiến gửi gắm sự thật.

Hẹn gặp lại các bạn trên những hành trình mới

---

■ KỲ 1: BOM ĐẠN – THẦN CHẾTKHÔNG CÓ KHUÔN MẶT NGƯỜI

■ KỲ 2: ĐỔ NÁT – SỰ HỦY HOẠITINH THẦN CỦA CUỘC CHIẾN

■ KỲ 3: KIÊN CƯỜNG – SỐNGCHUNG VỚI BÃO

■ Kỳ 4: TUYỂN QUÂN – HAI CUỘCCHIẾN VÀ HAI KẺ THÙ

■ Kỳ 5: TIỀN TUYẾN – ĐỊNHNGHĨA LẠI CHIẾN TRƯỜNG

■ Kỳ 6: QUÊ HƯƠNG – DANH TÍNHĐỊA PHƯƠNG VÀ CỘNG ĐỒNG TỰ QUẢN

■ Kỳ 7: NGA HÓA - "KHÔNG CÓ PUTIN NÀY SẼ CÓ PUTIN KHÁC"

■ Kỳ 8: DÂN TỘC - GIẢI MÃ MẬT KHẨU "VINH QUANG CHO UKRAINE"

■ Kỳ 9: CÁO BUỘC – "DIỆT CHỦNG", "PHÁT XÍT" VÀ "CỰC HỮU" Ở UKRAINE

■ Kỳ 10: NHỮNG NGƯỜI CHỜ NGA TỚI

■ Kỳ 11: THOÁT NGA – BOM ĐẠN ĐÃ HOÀN THIỆN DANH TÍNH

■ KỲ 12: DANH TÍNH – NỘI CHIẾNVĂN HÓA

■ KỲ cuối: VIỆT NAM - KÝ HIỆURỖNG GIỮA HAI BỜ CHIÊN TUYẾN

■ Tường trình từ chiến tranh Ukraine của TS Nguyễn Phương Mai

Bất dị

 

Bất dị

Minh Tánh Nguyễn Duy Nhiên

Sengai Gibon (1750 – 1837) là một thiền sư Nhật bản thuộc dòng Lâm Tế, ông cũng có một biệt tài vẽ tranh thủy mặc. Những bức tranh của ông mang một nét thiền rất đơn sơ và nhẹ nhàng.

Trong nhà thiền có một hình vẽ rất phổ biến về một vòng tròn, ensō, mà các thiền sư thường dùng để tượng trưng cho sự giác ngộ, một thế giới rỗng không và tròn đầy. Một trong những bức tranh rất nổi tiếng của thiền sư Sengai, thay vì chỉ vẽ một vòng tròn, ông lại vẽ một vòng tròn, cùng với một tam giác và một hình vuông, (○△).

Phần lớn trên những hình vẽ của Sengai, ông đều có ghi thêm một câu thư pháp cạnh bên, nhưng trong bức tranh hơi khó hiểu này Sengai lại không viết thêm một chữ nào nữa hết. Ý nghĩa của bức tranh ấy hoàn toàn tùy theo sự giải thích và hiểu biết của mỗi người.

Theo học giả D.T. Suzuki thì bức tranh ấy biểu tượng cho toàn thể vũ trụ, vòng tròn tượng trưng cho cái tuyệt đối (Absolute), hình tam giác tượng trưng cho sắc, hình tướng (form), và hình vuông tượng trưng cho thế giới của hiện tượng (phenomena).

Suzuki là người rất ngưỡng mộ thiền sư Sengai. Nhìn bức tranh ấy, ông hứng khởi và cầm bút viết một câu thư pháp "Ao bất dị" (△□不異), tam giác, vuông cũng chẳng khác gì tròn, bắt chước theo câu Tâm Kinh “Sắc bất dị không", sắc cũng chẳng khác gì không.

Có lẽ ông muốn nói rằng, tất cả những sự biến đổi, thật ra chúng không có gì khác biệt nhau, tất cả đều là một yếu tố cần thiết và tự nhiên của sự sống. Và vì vậy mà có lẽ chúng ta sẽ không bao giờ có thể tìm được một khuôn mẫu nào là hoàn hảo, hay đẹp, tuyệt đối cả. Sự hoàn hảo là một thái độ trong tâm, chứ không phải là ở hoàn cảnh bên ngoài.

Có lần Thiền Sư Eido Tai Shimano lấy bút lông quệt một vòng tròn, mà không hề tròn chút nào, rồi viết hai chữ: Viên tưởng (perfect circle)! Ngài Kogetsu thấy vậy bàn: “Không nhất thiết phải tròn. Tất nhiên là nó không hoàn hảo. Thậm chí, hình tam giác, tứ giác hay bất cứ cái hình gì trong phối cảnh tâm linh thì chúng cũng đều phải tròn cả. Trong con mắt thiền, mọi điều kiên tâm linh, tâm lý, xúc cảm, mọi sự, mọi vật đều hoàn hảo, tự nhiên như nhiên, như chân như thật! Mặt trăng tròn sao? Thế thì cái mặt méo kia cũng tròn chứ?"

Những khổ đau trong cuộc sống sẽ có mặt khi ta bị vướng mắc vào một khuôn mẫu cố định nào đó, như khi ta bắt nó phải là một vòng tròn toàn vẹn. Và nếu như cuộc sống này không đặt vừa được vào khuôn thước của mình đặt ra, ta cảm thấy khổ đau.

Minh Tánh Nguyễn Duy Nhiên

 PS.

Đi chơi đêm – Midnight excursion

Nhiều thiền sinh đang học thiền với thiền sư Sengai. Có một cậu thường thức dậy nửa đêm, leo tường ra ngoài, và vào thành phố du hí.

Sengai, kiểm tra phòng ngủ, khám phá cậu này vắng mặt đêm nọ và còn khám phá ra cái ghế cao cậu dùng để leo qua tường. Sengai chuyển cái ghế đi nơi khác và đứng vào thế cái ghế.

Khi chàng lãng tử trở về, không biết Sengai là cái ghế, đạp chân ngay trên đầu của thầy và nhảy xuống đất. Khám phá ra mình vừa mới làm gì, cậu thất kinh.

Sengai nói: “Sáng sớm trời rất lạnh. Coi chừng bị cảm.”

Cậu thiền sinh không bao giờ lẻn đi chơi đêm nữa.

Bình:

• Chúng ta đã gặp Sengai trong truyện Thịnh vượng thật – Real properity.

Sengai Gibon (仙厓 義梵; 1750–1837) là một nhà sư người Nhật thuộc phái Lâm Tế (một trong ba phái chính của Thiền tông Nhật Bản, hai phái còn lại là phái Tào Động và phái Ōbaku nhỏ hơn nhiều). Ông nổi tiếng với những bài giảng và tác phẩm gây tranh cãi, cũng như những bức tranh sumi-e nhẹ nhàng, tươi vui. Sau khi sống nửa đời mình ở Nagata gần Yokohama, ông ẩn dật tại chùa Shōfuku-ji ở Fukuoka, ngôi chùa Thiền tông đầu tiên ở Nhật Bản, nơi ông sống phần đời còn lại.

Mặc dù phái Lâm Tế đặc biệt nổi tiếng với những giáo lý khó hiểu, Sengai đã cố gắng truyền đạt chúng đến công chúng.

Một trong những bức tranh đáng chú ý nhất của ông mô tả một hình tròn, một hình vuông và một hình tam giác. Sengai không để tiêu đề hay đề tặng cho bức tranh, chỉ để lại chữ ký của mình. Bức tranh này thường được gọi là Marusankakushikaku, viết là “○△□”, hoặc “Vũ trụ” khi được gọi bằng tiếng Anh.

Trò chơi với cọ và mực của tôi không phải là thư pháp hay hội họa; vậy mà những người không hiểu biết lại lầm tưởng: đây là thư pháp, đây là hội họa.”

 –Sengai Gibon

○△□ or Marusankakushikaku or The Universe

• Đi chơi đêm bị thầy bắt gặp cho mấy gậy là chuyện thường. Đi chơi về đạp trên đầu thầy để vào nhà, nếu bị ăn mấy hèo và bị đuổi vĩnh viễn, cũng là chuyện thường, vì mọi người đều có thể chờ đợi hình phạt như vậy xảy ra.

Nhưng nói nhẹ nhàng như chẳng xảy ra việc gì, lại còn lo lắng học trò đi chơi đêm bị cảm, thì chẳng ai chờ đợi cả, nhất là chàng lãng tử nhà ta. Đây là điều hoàn toàn ngạc nhiên. Bởi vì quá ngạc nhiên nên nó làm cho lãng tử nhà ta sốc dữ dội, sốc mạnh đến nỗi đánh tiêu luôn tật ham đi chơi đêm của cậu.

 • Không cần phải bom nguyên tử mới tạo ra sốc. Im lặng cũng có thể tạo ra sốc cực mạnh. Sốc đến vì không chờ đợi, chứ không phải vì phải có bom nổ.

 Sự khác biệt giữa sốc im lặng và sốc bom là ở chỗ sốc bom thường tàn phá kinh khủng dù là nó đạt được mục đích hay không, nhưng sốc im lặng thì thường chẳng hại gì cả và thường hiệu quả hơn.

 (Trần Đình Hoành dịch và bình)

 Với yêu thương,

 Hoành

Một số bức tranh của Sengai Gibon

Chỉ trăng

"Tác phẩm Ca ngợi bức tranh chiếc túi chỉ trăng" là một bức tranh mực vẽ trên giấy.
Khen ngợi: "を月様九ツ, 十三七ツ"\

Bức tranh này mô tả Phật Di Lặc đang chơi đùa với trẻ em, nhưng dòng chữ đi kèm, "Mặt trăng bao nhiêu tuổi? Mười ba, mười bảy," xuất phát từ một bài đồng dao Nhật Bản (có nhiều phiên bản và câu chuyện khác nhau xoay quanh bài đồng dao này), mặc dù nó khéo léo ám chỉ đến mặt trăng và trạng thái giác ngộ hoàn hảo mà nó đại diện. Mặc dù mặt trăng không được miêu tả trực tiếp trong bức tranh, nhưng ý nghĩa của nó được thể hiện qua bài đồng dao này và câu chuyện về Phật Di Lặc chỉ vào mặt trăng. Giáo lý Thiền tông "không dựa vào lời nói" này cho người tu tập biết rằng giác ngộ không chỉ đạt được thông qua việc nghiên cứu kinh điển mà còn thông qua thực hành nghiêm túc.

Tranh mực "Tạ Nhất Yên Hương Hoa" trên giấy.
Lời khen: "これを食うて茶のめ"

Theo Bảo tàng Nghệ thuật Idemitsu, vòng tròn được miêu tả trong bức tranh này tượng trưng cho trạng thái tâm trí của sự giác ngộ hoàn hảo. Vòng tròn này quả thực là một chủ đề phổ biến trong giới thiền sư xuyên suốt lịch sử. Dòng chữ do Senya viết ở phía bên trái của vòng tròn, "これを茶菓子だと思って食べよ" (Hãy ăn cái này như một loại bánh trà), đã phá vỡ sự trang nghiêm của giác ngộ Thiền, mang lại cho vòng tròn một ý nghĩa mới bằng sự hóm hỉnh và hài hước của ông. Việc tu tập Thiền không ngừng theo đuổi những cảnh giới cao hơn, và sau khi hoàn thành dòng chữ này, Senya đã bắt đầu một con đường mới hướng đến giác ngộ. Bức tranh này thể hiện tinh thần chân thành của thiền sư Senya trong hành trình tìm kiếm Đạo.

座禅して人が佛になるならハ

Tranh thủy mặc trên giấy "Lời ca ngợi bức tranh ếch Thiền tông".

Lời ca ngợi: "Thiền tông, Phật giáo Thiền tông".

Dòng chữ khắc trên tranh ghi: "Nếu thiền định có thể dẫn đến Phật quả..." Mặc dù đây là một bức tranh khác liên quan đến thực hành Thiền tông, cảnh báo người tu tập rằng chỉ thiền định thôi là chưa đủ, nhưng biểu cảm của con ếch đang thiền lại vô cùng sống động; khuôn mặt chế giễu của nó càng làm nổi bật thông điệp cảnh báo. Những nét vẽ đơn giản, rõ ràng và nhẹ nhàng vẫn thể hiện phong cách cá nhân của nhà sư Xianya

                                    "Tranh diều bay" là một bức tranh mực vẽ trên giấy.

Các nhân vật trong tranh của Xianya luôn tròn trịa và đầy đặn. Dù chỉ vài nét vẽ đã tạo nên một bức chân dung ngộ nghĩnh và dễ thương, nhưng các nhân vật vẫn tràn đầy sức sống và sinh khí, khiến người ta mỉm cười.

Dòng chữ ở góc trên bên phải có nội dung: "楽しみは花（はな）の下より鼻（はな）の下" (Niềm vui không ở dưới hoa, mà ở dưới mũi), chơi chữ từ "Hana" (cách phát âm của "hoa" và "mũi" giống nhau).
Bên cạnh những hình tượng đơn giản, hài hước và năng động, còn có nhiều từ ngữ khác nhau được viết ra, dường như nhằm mục đích gây cười, chẳng hạn như "ヲドル" (nhảy múa), "おやぢ寒がる" (ông già lạnh lùng), "たいこ" (taiko), "ベッコウハク" (nhổ mai rùa), "書きそこない" (tôi viết sai chính tả), "小共" (trẻ em) , v.v.
Hãy cùng xem xét kỹ hơn nhé!

http://www.mew3mew.studio/mewmemo/sengai-gibon-the-soul-painter-of-zen