... Bây giờ, người nghệ sĩ không còn đứng trong khu vườn nhỏ của mình nữa, anh dắt ta ra trước cảnh thu về trên một dòng sông...
Đêm nay thu sang cùng heo may
Đêm nay sương lam mờ chân mây
Thuyền ai lờ lững trôi xuôi dòng
Như nhớ thương ai trùng tơ lòng...
Dường như Đặng Thế Phong đã nói lên được tâm trạng của thanh niên nam nữ trong thời đại, bơ vơ lạc lõng như những con thuyền không bến. Nhưng con thuyền này phải là con thuyền trôi trên một dòng sông dân tộc, dòng sông Thương (ai ơi) nước chảy đôi dòng… Quan trọng nhất là con thuyền phải trôi trong một mùa thu miền Bắc có gió heo may, có sương lam mờ chân mây, có gió van thông ngàn và có ánh trăng mờ chiếu... Nếu là con thuyền trôi trong mùa hè hay trôi trên sông miền phương Bắc trong Văn dạ chậm của Bạch Cư Dị với não lòng "Thu đến nhớ chồng ai đập lụa/ Gió trăng não lắm đá chày ơi/ Tháng tám tháng chín đêm dài bấy/ Ngàn tiếng muôn tiếng không hề nguôi/ Mỗi tiếng trắng thêm tơ một sợi/ Sáng ra e bạc cả đầu ai", thì chưa chắc bài hát có thể quyến rũ và ám ảnh chúng ta từ lâu và mãi mãi được.
Lướt theo chiều gió
Một con thuyền theo trăng trong
Trôi trên sông Thương nước chẩy đôi dòng
Biết đâu bờ bến
Thuyền ơi thuyền, trôi nơi đâu
Trôi trên sông Thương
Nào ai biết nông sâu
Bài Con thuyền không bến được soạn với một giai điệu ngũ cung, nghe như hát sa mạc hay ngâm Kiều.
Đêm nay Thu sang cùng heo may...
Ngoài ra, trong Con thuyền không bến còn có những đoạn hát, một thứ nhịp ta thường thấy trong những bản hát Chèo.
Mọi người cứ gọi là Tết Đoan Ngọ, tết Trùng Dương; để tưởng nhớ tổ tiên, để Khuất Nguyên với Mịch La gì đó…
Tớ cứ theo thày u mà gọi. Đó là Tết Mồng Năm Tháng Năm, mùa vải Thiều Rượu Nếp. Lại còn của Việt hay của Hán. Cần gì. Nói dại như câu chuyện tớ viết ở bài đăng trước. Vợ chồng gì đó với nhau cứ “tay ải tay ai”, “tay ẻm tay em”; thằng trộm nó cho một nhát “tay ổng tay ông”, làm gì được nó.
Tết xưa, nhà nghèo, tiết mồng Năm, lại sau những ngày “tháng Ba đói chết”, gì có mà đào mận táo tây… Quê nghèo, ba qủa vải sâu. Có năm được bát rượu nếp chiêm, nhưng vẫn nhớ.
Tối trước, u dặn: “sớm mai không ngồi ngưỡng cửa kẻo đầu đanh mọc đít”. Sáng, sau khi “chiết sâu bọ”, thày gọi anh cả trèo lên cây mít. Thày cầm cái vồ sàm gõ gõ: Mít ơi! Dạ! Sang năm có quả không? Dạ có. Cộc cộc và kỳ lạ, sang năm cả nhà ăn mít. (Nói thêm, thời những năm 80, ông bạn Q. có 4 con gái, hôm sau, chiết sâu bọ thấy cô giáo vợ cứ ngượng quay mặt đi. Hỏi: Tối qua chắc vợ chồng mày “khảo mít”. Vài năm sau, có dái mít thật. Tớ không nói điêu đâu.)
Bài múa cực hay sau đó là mấy chị em chọc tay lên mái rạ và đồng thanh gọi: “từ nay đừng xước măng rô, từ nay đừng xước măng rô …”, chẳng hiểu “măng rô” là cái gì chỉ biết cho da móng tay đỡ xước.
Sáng hôm đó cho đến trưa, mẹ vặt nụ vối, lá vối, nhổ cây bồ công anh, rau nhọ nồi … phơi dùng cho cả vụ.
Nhưng nhớ nhất và sướng nhất là ăn vịt, cả nhà như ngày hội: Tiết canh, thịt vịt luộc, tía tô, khế lát…
Giản đơn vậy thôi. Nhường cho người tả vẻ đẹp, vẻ sang của Tết Mồng Năm. Nhưng đừng ra điều tô vẽ, tụng ca, miền quê Việt tiết này quạt mo áo mỏng.
(Bài viết theo dòng thời sự. Hiện đang sờ nhiều chỗ. Hãy tự biết mình)
Từ điển
tiếng Việt định nghĩa:
Sờlà đặt và di động nhẹ bàn tay
lên bề mặt của vật để nhận biết…
Theo
cái “sờ” ấy còn nhiều sờ lắm:Sờ
gáy, sờ lần, sờ sẫm, sờ soạng, sờ mó, sờ sờ, sờ sợ … rồi sờ sững.
Lâu nay
cứ thấy báo đài “sờ gáy” chân dài bán dâm. Nhưng TĐTV viết: “Sờ gáy là tự nhìn
lại chính mình”. Ai mượn PV sờ hộ.
Thôi ta cứ sờ cho sướng.
Nói
là sờ, nhưng người Thái rất kỵ sờ đầu, được “ăn đủ” ngay. Bạn hãy thử xem.
Nhưng sờ đầu tổng thống thì được. Chuyện rằng.
“… Cháu muốn biết liệu tóc của cháu có giống tóc của ngài không”, cậu bé nói với Obama, nhỏ tới mức Tổng thống Mỹ đã phải bảo cậu bé nhắc lại. Và khi Jacob nhắc lại, ông Obama trả lời: “Sao cháu không thử tự sờ xem?”. Rồi ông Obam cúi thấp đầu xuống phía Jacob. Cậu bé ngập ngừng. “Thử sờ xem”, Obama nói.
Và Jacob đã chạm vào đỉnh đầu tổng thống, Souza cho biết.
“Cháu thấy sao?”, ông Obama hỏi…”
Phù điêu vũ nữ với bộ ngực lấm lem, tôi chụp tại Angkor Vat.
Tôi đến Thập Tam Lăng nhà Minh, cái đuôi rùa
bằng bắp chuối, người ta sờ nhẵn thín. Hướng dẫn viên còn khuyến khích sờ để
lấy may.
Xưa, Hoa hậu áo dài Lý Thu
Thảo ra Văn miếu sờ đầu Rùa thỏa thích, lại còn ngồi lên đầu Rùa (quê tôi gọi
là “Ngồi đánh chịn”) để chụp ảnh đăng lên trang bìa tạp chí Nghệ Thuật, bị báo
chí phê phán thiếu kiến thức văn hóa. Vì Rùa thuộc Tứ Linh, sờ mó là phạm. Hình
như sau này hậu cũng mạt vận.
sờ thành kính
Tôi nghe nói cứ mùa thi đến nhiều Rùa Văn Miếu được sờ thành kính.
Tôi đi Bái Đính, nhìn 500 La Hán thời trang Tầu, bị người ta sờ cho đen kít, như cổ áo thời bao cấp. Có vị giơ cả hai tay lên thì nó sờ đùi.
sờ nhẹ là sờ chim.
Tôi nghe nói cô giáo ở trường Mari Quyri lại cho là sờ nhẹ là sờ chim.
Tôi nghe kể xưa hai vợ chồng sờ kiểu “tay ải tay ai”, thế là thằng trộm sờ “tay ổng tay ông”. Chết cười.
Sững sờ ...
Tôi đọc thấy báo “lề phải” bây giờ chỗ nào cũng “sững sờ”, google cho biết “khoảng 2.270.000 kết quả (0,16 giây)”. Sao nước Việt ta nhiều cái “sững sờ” đến vậy.
sờ ...thấy như đinh vít .... không độn
Tôi được biết, các chân dài nói: “Cứ sờ đi thì biết có độn hay không”.
sờ thấy được
Thậm chí nhà thơ LTK còn nói “hạnh phúc như sờ thấy được”.
... xin dừng mân mó nhựa ra tay
Riêng với người Việt. "Trăm nghe không bằng một thấy, trăm thấy không bằng một sờ", nên khi chót sờ không đúng chỗ lại phàn nàn "Sờ tý thì mất gì của bọ".
tớ xem tí thôi
Ông Phan Cẩm Thượng viết:
“người Việt vẫn tự ngó ngoáy vào cơ thể mình cả ngày. Ngoáy mũi, ngoáy lỗ tai, gãi đầu, nhổ lông nách và ngửi nách, quạt phành phạch. Nếu có đàn bà con gái đứng quanh thì cũng tròng ghẹo, phát vào mông, véo má, véo tai, nếu là trẻ con người ta hay cắn nhẹ vào tay và má”.
ÔI! Việt sờ.
Xin đừng để sờ soạng thành thứ văn hóa, thứ thói quen xấu xí và hèn kém.
Đầu thập niên 1990, khi là lãnh đạo cơ quan, tôi biết nhiều
hơn về chị, một nhân viên trong gần trăm thày cô giáo. Mới biết chị đã từng là
cán bộ xã những năm 80. Chị là vợ liệt sỹ, đã trót một éo le, cùng con nhỏ
về trường. Nhìn chị cần mẫn công việc, khi dọn phòng, khi phát lương, lầm
lũi trong trường, còn được bao người gả bán, chị vẫn ở vậy nuôi con; trong tôi,
cứ phảng phất câu xưa Kiều “nơi thì lừa đảo, nơi thì xót thương”. Chị gọi tôi là cậu,
ấm lòng những tháng năm nghèo đói.
Bây giờ chị đã về hưu, lâu lâu không nghĩ gì
về chị. Hôm nay đọc truyện này của Phan Chí Thắng, chợt ngộ ra mình. Nói như
Nam Cao trong “Lão Hạc”: “Chao ôi! Ðối với những người
ở quanh ta, nếu ta không cố tìm mà hiểu họ, thì ta chỉ thấy họ gàn dở, ngu ngốc,
bần tiện, xấu xa, bỉ ối… toàn những cớ để cho ta tàn nhẫn; không bao giờ ta thấy
họ là những người đáng thương; không bao giờ ta thương”.Thôi, cứ cho là “câu hát cũ bây giờ ai hát nữa”,nên
nhiều khi chúng ta mơ màng kể lại chuyện ngày xưa cho bọn trẻ nghe về
"niềm đau chôn dấu" hay "ôm một khối tình". Bọn trẻ sẽ rất
ngạc nhiên Oh! my god? truly ? Lòng tôi vẫn văng vẳng điệu chèo Bắc bộ “Chèo mở lái ra”,
nhức nhối lòng lời cầu ước “Mũi ơi thương lấy Lái cùng…” Bạn hãy nghe clip cuối bài, chỉ có 3’, để mở lòng “chàng rằng hỡi các chàng ơi, ới í í i
này này thương thương lấy lái cùng í ì i "
Truyện ngắn này. Đoạn kết. Xót xa."Những câu thơ nghiệp dư, vụng về nhưng rất thật. Khao khát yêu đương, khát khao hạnh phúc. Nỗi nhớ nhà. Gian khổ và vượt qua gian khổ.
Trong bài Thư gửi mẹ có mấy câu:
“Con thèm bát canh mùng tơi,
Thèm nghe tiếng lá rơi rơi sau vườn
Thèm ai nói một lời thương
Át đi bom đạn chiến trường ngày đêm...”
Tôi nhìn người đàn bà đã bắt đầu già. Chị không đẹp, không xấu trong căn hộ nhỏ và giản dị.Tôi không bình luận gì với chị về những giòng nhật ký và những câu thơ chị viết.
Đó là tuổi xuân của chị, cuộc đời của chị, trong cuốn sổ nhỏ bé cũ kỹ này."
Chị Khanh
Phan Chí Thắng
Chị Khanh bằng tuổi tôi. Khi tôi là một chàng kỹ sư trẻ vừa tốt nghiệp ở Liên Xô về, mặt mày còn thơm mùi sữa, thì chị là cô thanh niên xung phong mới chuyển từ chiến trường ra.
Chị không đẹp cũng không xấu. Gái Nghệ An đậm người, chắc lẳn. Ít nói, thỉnh thoảng chị nở nụ cười hiền lành làm xô lệch những mảng má nám do những năm tháng ở rừng thiếu vitamin và thiếu cả những bàn tay sàm sỡ của đàn ông.
Không văn hóa, không nghề nghiệp, chị được phân công giữ kho.
Chúng tôi lúc đó - những thanh niên đang đầy hoài bão ước mơ mang hết sức trẻ đóng góp cho công cuộc xây dựng Chủ nghĩa Xã hội và chiến đấu giải phóng miền Nam, hầu như không ai để mắt đến chị.
Chúng tôi chỉ thực sự để ý đến chị khi nghe tin Chi bộ mang chị ra kiểm điểm. Tội của chị là không chồng mà chửa. Lũ ngu chúng tôi cũng cho rằng đó là một tội. Tuy vậy, khi nghe tin Chi bộ nghị quyết cảnh cáo chị Khanh và bắt chị phải nạo thai, chúng tôi thấy quá bất nhẫn. Nhất là cái thằng đàn ông đảng viên đã làm cho chị có thai lại vô can, chẳng bị làm sao hết.
Đó là Nhưng, bộ đội phục viên làm bảo vệ cơ quan. Nhưng đã có vợ và một con ở quê.
Y tế cơ quan đưa chị Khanh đi phá thai, và chị không bị khai trừ đảng.
Một năm sau, chị Khanh lại có thai. Lần này chị không đợi Chi bộ phải họp kiểm điểm. Chị chủ động gặp Bí thư chi bộ, nói thẳng:
- Em lỡ thì rồi, chẳng ai thèm lấy cái con thanh niên xung phong già này nữa. Em cần có một đứa con. Nếu Chi bộ sợ mất thành tích thì em xin ra khỏi Đảng.
Thế là chị ra khỏi Đảng. Thế là chị có thằng con trai. Chị đặt tên nó là Mừng.
Một mình chị Khanh nuôi con. Tôi không biết thằng cha Nhưng có giúp đỡ chị tý nào không. Chắc là không vì vợ nó cũng vừa mới sinh con ở quê.
Đợt đó căng-tin có một ít hàng nhu yếu phẩm. Tôi bắt thăm trúng hộp sữa. Trưa hôm đó tôi dúi vào tay chị Khanh hộp sữa bò Liên xô bẹp dúm dó rồi vội vàng bỏ đi chỗ khác, sợ người ta nhìn thấy.
* * *
Rồi tôi được điều đi công tác khác. Khoảng hai mươi năm sau, tôi quay lại đơn vị cũ, làm Giám đốc kiêm Bí thư Đảng ủy Công ty.
Chị Khanh vẫn làm thủ kho. Tên Nhưng làm tổ trưởng tổ bảo vệ.
Thằng Mừng học xong phổ thông, không vào được đại học, Công ty nhận nó vào làm công nhân. Nó giống tên Nhưng như hai giọt nước.
Hôm Bộ công bố quyết định tôi làm Giám đốc, toàn thể cán bộ công nhân viên có mặt.
Nhiều người phát biểu hay lắm, lời lẽ có cánh, hứa hẹn đồng lòng giúp Giám đốc mới đưa công ty ngày một tiến lên, đạt nhiều thành tích rực rỡ. Sau này tôi tổng kết lại thì đa số những người có lời hay ý đẹp đều làm những trò bẩn thỉu sau lưng tôi. Anh chị em công nhân chả ai nói gì.
Hôm sau, tôi đi một vòng Công ty, chào hỏi mọi người. Thủ kho Khanh bắt tay tôi, bàn tay chị thô và nhiều sẹo:
- Công nhân bọn em chỉ mong Giám đốc làm sao cho ai cũng có tiền mua sữa, khỏi cần Giám đốc dấm dúi cho riêng!
Vậy là chị vẫn nhớ chuyện tôi biếu chị hộp sữa hai mươi năm về trước. Vậy là chị nói lời cảm ơn theo cách của mình.
Công ty phân cho hai mẹ con chị một căn hộ nho nhỏ ở Nam Thành Công. Mồng một Tết, tôi đến khu tập thể chúc tết, vào từng nhà.
Tôi ngồi ở nhà chị Khanh khá lâu. Thật bất ngờ khi chị mở tủ lấy ra một cuốn sổ tay cũ sờn gáy, gói trong tấm ni lông:
- Anh đọc đi. Cái này em viết cho riêng em. Nhưng em muốn anh đọc. Vì em biết anh yêu thơ.
Tôi ngồi lần giở những trang giấy đã ố vàng. Những dòng nhật ký, những câu thơ chiến trường.
Tôi lặng yên đọc. Chi lặng lẽ rót nước thêm vào chén chè của tôi. Những câu thơ nghiệp dư, vụng về nhưng rất thật. Khao khát yêu đương, khát khao hạnh phúc. Nỗi nhớ nhà. Gian khổ và vượt qua gian khổ.
Trong bài Thư gửi mẹ có mấy câu:
“Con thèm bát canh mùng tơi,
Thèm nghe tiếng lá rơi rơi sau vườn
Thèm ai nói một lời thương
Át đi bom đạn chiến trường ngày đêm...”
Tôi nhìn người đàn bà đã bắt đầu già. Chị không đẹp, không xấu trong căn hộ nhỏ và giản dị.
Tôi không bình luận gì với chị về những giòng nhật ký và những câu thơ chị viết. Đó là tuổi xuân của chị, cuộc đời của chị, trong cuốn sổ nhỏ bé cũ kỹ này.
Nếu được học hành, được dẫn dắt, biết đâu chị đã là một nhà thơ?
Tôi cũng không dám rút trong túi ra cái phong bì mà văn phòng đã chuẩn bị sẵn để tôi chúc tết từng nhà.
Cái phong bì trở nên nhỏ bé và vô nghĩa trước người đàn bà bình dị, người đã bỏ Đảng để có được chút hạnh phúc nhỏ nhoi.
Đất nước chúng ta có bao nhiêu người đàn bà như chị? Đất nước chúng ta tồn tại là nhờ đứng trên lưng những người như chị? Những tấm lưng đầy bùn, mồ hôi và sự khinh miệt?
Tôi lầm lũi ra về, lòng trĩu nặng buồn vào ngày mồng một tết...
Chị Khanh mất năm ngoái, chị nhiều bệnh lắm, những bệnh của một thời chiến tranh và của cả một thời hòa bình.
Không ai báo cho tôi biết để tôi đi đưa đám chị. Giám đốc và lớp cán bộ hiện nay của Công ty còn bận nhiều việc quan trọng hơn là việc báo cho những người bạn cũ của chị biết để về đưa chị đến nơi an nghỉ cuối cùng.
.jpg)