Về “sến”, nhân dịp ra mắt bản điện tử của Marie Sến trên Amazon Kindle
Th3 5, 2021
Phạm Thị Hoài
Hiếm có từ nào trong tiếng Việt mà nguồn gốc thiếu chắc chắn, ta Tây Tàu hỗn loạn, nhưng lại gợi nhiều liên tưởng và hợp với tính cách Việt như sến. Là người Việt thì phải sến súa. Đó là ý tưởng kích thích tôi viết cuốn tiểu thuyết này.
Con sen
Con sen chỉ người hầu gái ở các gia đình khá giả, thường ở thành thị trong xã hội Việt Nam khoảng từ đầu thế kỷ hai mươi. Có thuyết cho đó là vế nữ của thằng quýt, chỉ hạng dân đen vô danh (Quýt làm Cam chịu) đã tồn tại từ lâu trong tiếng Việt, tuy lại có thuyết cho rằng thằng quýt chính là quất nô (橘奴), từ tích Lý Hoàng trồng ngàn gốc cam quýt trong sách Tương dương ký, được nhắc tới trong Tam quốc chí. Còn sen trong con sen, có thuyết cho đó là dạng Việt hóa của tiếng Pháp servante, con hầu, khác với con ở trong xã hội Việt Nam trước thời thuộc Pháp. Dù xuất phát từ đâu, thằng quýt con sen chỉ tôi tớ nô bộc, tức hạng tiện dân, thấp kém về mọi phương diện.
Nếu sến bắt nguồn từ sen trong con sen thì vì sao sến hiếm khi xuất hiện ở miền Bắc trước 1975? Vì tầng lớp con hầu người ở đã biến mất trong xã hội mới, với một giới lãnh đạo tự định nghĩa là công bộc, đầy tớ của nhân dân? (Thời hậu xã hội chủ nghĩa, con sen nay đã thành con sin, Việt hóa của ô-sin, người giúp việc, theo bộ phim truyền hình Nhật Oshin.)
Mari Phông-tên
Con sen theo người Bắc 54 di cư vào miền Nam vốn chuộng một từ khác: ở đợ. Họ và những phụ nữ quê mùa nghèo khó khác ở thành phố thường đến máy nước công cộng (fontaine) giặt giũ, rửa ráy, vừa sinh hoạt vừa hò hát những điệu bình dân mùi mẫn. Báo chí gọi đùa họ cho sang là những Mari đờ la Phông-tên.
Maria Schell
Có thuyết cho rằng Marie Sến là tên Việt hóa của Maria Schell, diễn viên đóng vai nàng Grushenka trong phim Anh em nhà Karamazov theo tiểu thuyết cùng tên của Dostoevsky, được chiếu đầu những năm 60 ở các đô thị miền Nam. Maria Schell lẳng lơ, quyến rũ, rên rỉ, quằn quại, bốc lửa trong phim Hollywood lâm ly nhanh chóng kéo theo một làn sóng Marie Sến ngoài đời.
Sentimental
Có thuyết cho rằng sến là dạng Việt hóa ngắn gọn của sentimental, đa sầu đa cảm, tâm hồn diết da trái tim chảy nước.
Đàn sến
Nguyên là tần cầm (秦琴), từ bính âm qín, đọc là shin, chuyển thành sến, đàn sến là một nhạc cụ của miền Nam, cho các hình thức âm nhạc cổ truyền đặc trưng của miền Nam như cải lương, vọng cổ, đờn ca tài tử, nhưng lại cũng thích hợp với phong trào tân nhạc Bolero, rồi gắn liền với nhạc tân cổ giao duyên làm mưa làm gió ở miền Nam trước 1975. Dòng nhạc đó thích hợp với gu bình dân đa cảm, là si-rô cho đám đông, dĩ nhiên cũng được các con sen ưa chuộng. Tùy liên tưởng mà từ đó sến có thể gợi thêm những ấn tượng khác: thiết tha, não nề, nỉ non, than thở, cải lương, lãng mạn, đồng bóng, đua đòi, rẻ tiền, hời hợt, phô phang, rởm…
Tôi đã tìm cách dựng nên một Marie Sến từ chỗ không biết gì chính xác về Marie Sến. Vậy Marie Sến của tôi là một phỏng đoán nữa về sến, để thêm một nét có thể nữa vào chân dung người Việt.
Marie Sến được Thanh Văn ấn hành lần đầu năm 1996 tại California, chưa bao giờ được xuất bản tại Việt Nam và từ hôm nay được xuất bản điện tử trên Amazon Kindle.
5/3/2021
Marie Sến, Phạm Thị Hoài
Phải thưa ngay với bạn đọc lạc quan hải
ngoại rằng: Nếu ai bắt được Marie Sến, chớ vội hồ hỡi, chào mừng rằng đây
"đích thực" là "văn chương hải ngoại", là tác phẩm chống
cộng, "lột trần" đời sống xã hội cộng sản không thương tiếc, còn
"chúng ta" (tại ngoại) vô can.
Và đối với bạn đọc bi quan trong nước,
chưa có dịp đọc Marie Sến, mặc dù sách đã do Thanh Văn xuất bản tại Mỹ từ năm
1996, cũng không nên buồn, rồi các bạn sẽ được đọc và biết đâu các bạn sẽ chẳng
hết mình lên án Marie Sến "bôi nhọ tổ tiên", "phỉ báng thánh
hiền", "mạ lỵ dân tộc".
Xin mách rằng: Marie Sến trật rầy quốc
cộng, Marie Sến chừng như cũng "không có tham vọng" nói xấu lèm bèm
vụng về thô thiển bất cứ ai, bất cứ cá nhân hay thành phần xã hội nào. Sến chỉ
quên không viết mào đầu: Nếu có giống một "mẫu hình thời đại" nào đó
là "ngoài ý muốn của tác giả" như người ta vẫn có lệ ghi như vậy ở
trang đầu những tiểu thuyết thời danh.
Marie Sến là một tác phẩm quậy. Nó
khuấy đục những môi trường giả đò trong, lập nghiêm đạo đức, bằng ngôn ngữ
"cách tân" rất mốt, thứ ngôn ngữ sống động, lai căng; với chủ đích điều
tra sự thực về những cơn sốt Sến thời đại, trong lòng những hữu thể Việt
Nam, trong nước cũng như ngoài nước, quốc cũng như cộng ở thời này.
*
Sến là "phăng-tát" dân tộc (nói
một cách bác học, Sến mang tính ảo đăng) không phân biệt tả khuynh, hữu khuynh,
mới cũ, hiện đại hay truyền thống. Sến là Sến tú cua.
Marie Sến là một ẩn số, một ẩn ức, một
sếch-áp-pin, một thực tại "phi lịch sử", cải lương, rởm, lai căng,
một Tôn Ngộ Không Việt, hiện đại hóa, nữ hóa, ảo hóa, rất quậy.
Sến (có vẻ) gốc gác đến từ phương Nam,
muốn phá bĩnh sự ổn định môi trường phía Bắc. Sến là một thực thể đồi trụy, là
nhọt ung thư và nó cũng là tình yêu, là tự do với bản chất mơ hồ và không
tưởng: Sến là một tác phẩm văn học.
Cơn sốt Sến bốc lên trong không khí giao
lưu tưng bừng giữa cái đổi mới và cái phải đạo, cái tích cực
và cái tiêu cực, cái kinh tế thị trường và cái xã hội chủ
nghĩa, cái phản kháng và cái chính thống, cái Mỹ và
cái Việt đề huề. Tóm lại, Sến, hầm bà làng như ngôn ngữ Việt Nam
"hiện đại": Nó rổn rang, lổn nhổn, nó lai căng, nó nhăng nhít, nó lưỡi
gỗ, nó siêu cường, nó a dua, nó bẻm, nó lém, nó tôm tép rẩy những: prô-tít,
manh-xờ-lam, si đa, em xi-rô, đét xe, phó mát, mác, mác xờ (nghĩa là mác
bằng tiếng Tây), ghế Việt Bắc, túi phong lưu, bản sắc dân tộc, hông đa 67,
bây bi, gút bai, bách gia chi tử, hen nô, ai lớp iu, uy ét xì a, kit mi, đờ
rim, giấc mộng mê ny...
*
Marie Sến có một nhan sắc tròn trĩnh Thúy
Vân. Ðặc điểm: Sến ăn hết mình, Sến chẳng sợ béo, Sến không sĩ diện hão. Sến có
tâm hồn khêu gợi kiểu Emmanuelle (hay Linda mặt ngang?), được giải phóng tình
dục sau cơn cách mạng toàn cầu me-xoát-xăng-tuýt (Mai 68). Sến có sự chất phác
rất Thị Nở và một tính người rất Ngộ Không. Cả ngần ấy thứ
"vận" vào Nguyễn Thị Sến, me (tây, ta) thời mở cửa, rất mốt, một thực
thể yêu tự do, thích ái tình cải lương mùi mẫn, vào ra xuất quỷ nhập thần, đằng
vân giá vũ như khỉ đá.
Marie Sến có quan hệ "ninh
tinh" với ít nhất ba thế hệ: Nằm trong sáu phạm trù cá nhân mà năm là viện
sĩ chính cống và một suýt thành viện sĩ.
Thế hệ già: Một viện sĩ trí thức, cách
mạng Việt Bắc, rồi Nhân Văn, ba mươi năm đọa đầy.
Thế hệ trung niên: Một viện sĩ nhà quê,
ngày đánh răng ba bận, sản phẩm nông thôn trăm phần trăm. Một viện sĩ bác học,
đi Tây (Tây Liên Xô) nghiện phó mát, lấy tiếng Mẽo làm chuẩn. Một viện sĩ nhà
văn, đang ngồi viết truyện Marie Sến -có lẽ là tác giả trá hình- bạc nhược,
lười biếng, dân Hà Thành chính hiệu.
Và thế hệ thứ ba, choai choai, gồm hai
cậu ấm, thằng Tân hoang tưởng, khinh bỉ tổ tiên, trầm mình trong những cuộc độc
thoại hun hút dài những cô đơn tập thể, và những ký ức uất hận.
Thằng Tân "ra đời khi ông Thân đã đi kéo xe bò ở trại cải tạo, nhưng ấm
Tân làm như chính nó mới là kẻ lằn vai, chính nó vác trên lưng nỗi đau địa ngục
của cả một thế hệ trí thức bị đầy ải"
(Marie Sến, nxb Thanh Văn, California 1996, trang 34)
Cậu ấm thứ hai là thằng Ðủ. Thằng Ðủ, típ
Răm Bô bản xứ, con đẻ của các cuộc luân dân điên rồ đẩy hàng trăm ngàn
người Hà Nội đi nông thôn, miền núi, và cho dân miền núi, nông thôn về chiếm hộ
khẩu Hà Nội. Thằng Ðủ, con của me ta Tứ Kỳ với Sở Khanh Hà Nội, lớn vụt, ngoại
khổ, du côn, hậu Thánh Gióng, là khối thịnh nộ lừng lững nhất nước Nam.
Bao nhiêu uất ức nó quất lên đầu thằng bố Sở Khanh:
"Tao cưỡi lên đầu chúng mày, quân thành thị lưu manh,
quân thành thị ton hót, quân thành thị hèn ươn thây, lười thối thịt. Ðứa nào
đào ngũ? Thằng Hà Nội! Ðứa nào trốn việc? Thằng Hà Nội! Ðứa nào vào làng ăn
trộm gà? Thằng Hà Nội! Ðứa nào làm hại đời con gái nhà người ta rồi gút bai?
Thằng Hà Nội! Ðứa nào mua thủ trưởng? Thằng Hà Nội! Ðứa nào bán lựu đạn? Thằng
Hà Nội! Ðứa nào say rượu, triết lý thối cả đêm? Thằng Hà Nội!" (trang 31)
Ðấy chỉ mới là "chân dung" hai
nhân vật điển hình cho thế giới trẻ "tương lai của đất nước", và đây
là thế giới thượng lưu trí thức có nhiệm vụ lãnh đạo đời sống tinh thần của dân
tộc: "Ông viện trưởng có thể tiếp khách trong quần pyjama phía dưới, áo
len phía trên, mà không thấy gì bất tiện. Ông là một người Việt điển hình, nhặt
nhạnh khắp nơi trên thế giới và sống chen chúc với những vật dụng tùy tiện của
mình, nhà ông giống một cửa tiệm bán đồ lưu niệm đông tây kim cổ. (trang
41)
"Trí thức chúng ta không đi ra
ngoài để mang về những kiến thức trước sau cũng trở thành vô dụng"
(trang 47)
*
Marie Sến là cuộc phiêu lưu tìm sự
thật trong lòng ngôn ngữ Việt. Một cuộc phiêu lưu bí mật. Sến là một nhân
vật ảo, không thể sờ mó được. Sến, như lời tác giả, là một câu đố, giải được
đoạn này thì đoạn kia càng bí hiểm hơn.
Kẻ nào chiếm đoạt được Sến đều toi mạng.
Thằng Tân chết trước, rồi đến thằng Ðủ, v.v... Sến như cái động thiên thai sâu
thẳm, huyền bí và nguy hiểm, mà ngàn đời, những kẻ không biết sống không thể
chiếm hữu được. Sến là tình yêu.
Sến còn là Tác Phẩm mà bạn cầm trên tay,
viết bằng thứ ngôn ngữ Sến, của một dân tộc Sến, trong một nhà nước Sến. Ai dám
bảo Sến dở? Ai dám chê Sến quê mùa? Sến là "tiến trình đổi mới xuyên qua
các thời đại từ Hán thuộc đến ngày nay". Sến lai căng. Sến chính là cái tính
dân tộc mà Phạm Thị Hoài muốn khám phá, muốn khai quật. Sến là sự thật.
Và kẻ nào mon men đến gần sự thật, muốn làm tình với sự thật, tất
phải hóa kiếp, đổi hộ khẩu xuống âm ty.
*
Marie Sến tung tăng đi lại trong môi
trường viện sĩ chung cư hộp diêm méo mó, bốn hộ chung nhau một cầu thang, cùng
câu cơm ở một viện và cùng yêu một người: Marie Sến. Sự chung đụng bắn
tung ra tất cả mùi vị cá nhân, và mỗi cá nhân lại gánh cái mùi chung của thế
hệ.
"Áp phe Sến" bắt đầu chỉ là
fantasme của xã hội trí thức, viện sĩ Hà Nội; rồi từ bốn hộ viện sĩ ấy, Sến
xuất hành tứ tung vào xã hội: mỗi chi tiết trên một nhân vật, trong một hành
động cá nhân hay tập thể đều có "tính Sến"; từ các hội nghị, di sản,
đổi mới, nổi loạn, vợ chồng... đến tình dục, văn chương, dấn thân, phản kháng,
dân chủ, đi nước ngoài, tất cả đều xà bần, hổ lốn, làm dối, làm giả, pha trộn
nhau như hũ nước mắm mậu dịch Việt Nam thuần túy. Tác phẩm nhại cái tính cóp,
"tính Sến" ấy, "tính dân tộc" ấy trong ngôn ngữ giai cấp,
ngôn ngữ cá nhân. Và chính cái ngôn ngữ ấy xác định bản chất của cá nhân, của
tập đoàn và của dân tộc:
"Tôi xin mạo muội nhắc bạn đọc rằng trong giới hàn
lâm, thỉnh thoảng lại dậy lên một phong trào dùng từ mới (...) Chẳng hạn tính
nữ, khi tai chúng ta đã điếc dở vì nghe ù ù cạc cạc toàn những tính đảng, tính
dân tộc, tính thời đại, tính chiến đấu, tính công khai, tính khách quan, tính
giai cấp, tính phê bình, tính cảnh giác, tính nhân loại, tính xã hội, tính nhân
dân, tính tập thể, tính kỷ luật, tính khái quát, tính phê phán... thì một từ
thường như tính nữ bỗng vang lên như một cuộc cách mạng nhung, nó mở cửa ra một
con đường chưa ai đi, nó gợi ra một cái gì cá nhân, riêng tư, thuộc về con
người, mười năm trước người ta gọi chung đấy là tiểu tư sản. Bạn đọc có thể
chắc chắn rằng học giả đầu tiên của chúng ta dám dùng tính nữ đã tự coi mình là
một đại diện đáng kể của giới dissident. Ông ta có quyền khoe rằng thư tín của
mình bị kiểm tra và dĩ nhiên vụ tổ chức của cơ quan sẽ phong tỏa mọi lời mời
ông đi nước ngoài dự hội nghị." (trang 29)
Và đây là thằng Ðủ, Răm bô bản xứ, hậu
Thánh Gióng, con lai Hà Nội Tứ Kỳ, diễn thuyết dậy đời ở chợ người, đầu đường
Giảng Võ:
"Các người phải nàm việc nghiêm túc, nhưng một khi
quân Hà Nội giở thói mất dậy, bóc nột người nhà quê chất phác, thì đái vào nồi
nước phở, tương mùn cưa vào vữa xây tường, tung hê xích nô, bóp vú bọn con đĩ
thị thành mắt xanh mỏ đỏ, cứ nhằm những con Ðờ Rim Giấc Mộng Mê Ny mà chém, nếu
cần thì cho tuốt một mồi nửa nà xong. Tội vạ đâu thằng Ðủ này chịu hết."
(trang 33)
Và đây là trường hợp học chữ của thằng
Tân, con nhà trí thức kinh niên phản kháng:
"Thằng Tân đẩy em (tức Marie Sến) vào thế giới đàn ông
cao siêu mà nó khinh bỉ. Nó ngửi ra mùi thất bại của cái thế giới đó từ chăn tã
nhà nó, trước khi biết tởm mùi phân người. Ngồi nghịch dép dưới gầm bàn, nó
thuộc những từ đề mô cờ ra xi, li bẹc tê và cuyn tuya trước khi phải đánh vần a
a a quả na, ơ huyền ờ lá cờ ở trường, sau này hễ nghe ai tha thiết phát âm mấy
từ sang trọng đó, nó chỉ nhếch cười nhớ bạn bố nó tan cuộc bàn luận chính trị
xã hội đứng lên dép ông dép tôi loạn xạ rồi thể nào cũng có một ông lật đật trở
lại xin lỗi không phải dép tôi à cái bài báo hôm nọ ông nhớ đòi về, đúng thế,
sau này nó bảo, vâng, các cụ tài giỏi thật, mỗi tội xỏ nhầm dép."
(trang 54)
Giữa tất cả những hỗn độn bầy nhầy ấy,
Marie Sến là cầu nối, là phương tiện giao thông giữa các quần hùng cá nhân sâu
xa cách biệt, giữa những thằng Tân, thằng Ðủ mất dậy và một ông trí thức uyên
bác, chuyên môn "đặt tên mới cho những nội dung cũ mèn" (trang
110) cả đời bị chính thống hắt hủi nhưng suốt đời khao khát chính thống
(trang 111) chỉ cần gặp không chính thứcvới lãnh đạo lớn của quốc gia là
toàn bộ những năm tháng đau thương kể như được phục hồi (trang 111). Quả
thật cuộc phản kháng của thế hệ ông Thân như thể khúc cung oán của những nàng
cung nữ chết khô trong cuộc đời hạn hán dằng dặc mỏi mắt chờ trông một trận mưa
tinh trùng của mình rồng [...] Nàng nào ngủ được với vua thì gút bai cung oán
với lại phản kháng (trang 138) và thích nghi chắc chắn là đặc sản Việt góp cho
nhân loại . (trang 133)
Là một thực thể phi lịch sử, phi chính
trị; trải bao đời các cụ Khổng, cụ Lão, cụ Hồ, cụ Mác, cụ Lê, các chủ
nghĩa, hệ thống, đổi mới, phản kháng... Sến là cơ chế Việt, đặc sản Việt,
Sến là hậu duệ của Xuân tóc đỏ, với một tinh thần vọng ngoại sâu sắc, một dân
tộc tính phi thời gian. Sến đã vượt qua hết cả các thời kỳ Hán thuộc, Phật
hóa, Khổng hóa, Lão hóa đến thời Pháp thuộc của Xuân tóc đỏ, quá độ sang
thời cách mạng mùa thu của cụ Hồ thuộc Mao, thuộc Mác, rồi thời
ngụy thuộc Mẽo bước sang độc lập thống nhất thuộc kinh tế thị
trường. "Mở cửa" trở về thuộc Pháp, yêu hồng mao Huê Kỳ: Chúng
ta rất yêu những kẻ thù bại trận. Chữ thuộc là tính dân tộc, tính
Sến, tính sáo, tính cóp, tính ăn mót, làm giả hàng ngoại.
*
Vừa đánh trống vừa ăn cướp, Marie Sến
chính là ngôn ngữ. Con người khai sinh ngôn ngữ, nhưng ngôn ngữ xác định con người.
Ngôn ngữ của chúng ta lai căng, vay mượn. Chúng ta nhập cảnh những Phờ-Rớt, Mác
Ðô Nan, Mác Xờ, Răm Bô, Ðờ Rim của các cường quốc, xuyên tạc chúng đi để làm
vốn cho mình và chính các siêu Sến mà chúng ta vay mượn và cưỡng hiếp ấy lại
làm nên bản chất của chúng ta.
Phạm Thị Hoài dùng thứ ngôn ngữ lai căng
đó để tạo sinh khí cho tác phẩm, mô tả xã hội nực nồng mùi Sến, gồm những mùi
thất bại kinh niên của những trí thức phản kháng xó nhà kiểu ông Thân, mùi
hoang tưởng khăm khẳm, giả vờ học lóm của thằng Tân, mùi tiện dân thum
thủm ngày đánh răng ba bận ở Ðoài và mùi nổi loạn thối hoắc, pha
trộn Rambo Thánh Gióng, hồn Trương Ba da hàng thịt ở thằng Ðủ. Chúng ta du nhập
các chủ nghĩa Mác miếc, hiện sinh hiện siếc... của siêu cường. Chúng ta nhai
dập dạp, nuốt vội cho nhanh, cho nhiều, cho đầy bụng "hàng ngoại".
Rồi bão hòa vốn Sến, chúng ta đòi trở về nguồn. Trở lại chủ nghĩa dân
tộc, một mực ta về ta tắm ao ta. Ai nào có biết cái ao của mình nó
thế nào? Nó ở đâu? Nó có mùi gì?
Trong một không khí dân tộc chủ nghĩa bốc
mùi như thế, Marie Sến, con cháu của Xuân tóc đỏ, xứng đáng là chủ tịch nước,
là tổng bí thư của một nhà nước xã hội phồn vinh, xây bằng cái tiếng Việt hiện
đại lộn xà bần áp pô ca líp, đề mô cra xi, cuyn tuya, li bẹc tê, tính nữ, đít
xi đăng, đô la, Bác... Sến hợp nhất các "gu" thời đại trong ngôn ngữ
ăn cắp của cường quốc mà không có khả năng Việt hóa thành sản phẩm của mình.
Chúng ta chưa bao giờ có một Bồ Ðề Ðạt Ma.
Tháng 4/1998
© 1995-2001 Thụy Khuê
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét