6. Achilles rút lui
hay anh hùng (thì luôn) giận nhau vì gái
Kể từ lúc Odysseus giả điên và Achilles giả gái lên đường ra trận, người Hy Lạp vây hãm
Troy tới năm thứ 9 vẫn chưa đánh đổ được thành. Cuộc chiến thành Troy giờ đã không còn giới hạn giữa những
người trần với nhau mà chuyển thành cuộc chiến giữa các vị thần trên đỉnh
Olympus mất rồi: Hera và Athena, hai thí sinh thua cuộc trong cuộc thi hoa hậu
mà hoàng tử Paris thành Troy làm giám khảo, lòng đầy cay cú nên
đứng về phía quân Hy Lạp (Athena bị nỗi hận hoa hậu làm mờ cả mắt: thành Troy
thờ tượng nàng, thế mà nàng chống lại thành!). Anh trai của Zeus là thần biển
Poseidon cũng giúp các chiến binh Hy Lạp, chỉ vì họ là những người đi biển cực
giỏi… Trong khi đó, Aphrodite, người đoạt vương miện hoa hậu, dĩ nhiên là ủng
hộ thành Troy của giám khảo Paris. Ông chồng nàng, thần chiến tranh Ares, tất yếu phải sát cánh bên vợ. Cả thần Apollo
(do yêu công chúa Cassandra hứa lèo của thành Troy), cả cô em sinh đôi là nữ
thần săn bắn Artemis cũng ủng hộ thành Troy… Tóm lại là vô cùng phức tạp.
Trong quá trình chiến đấu, người Hy Lạp thu
được khá nhiều chiến lợi phẩm, mà một trong những chiến lợi phẩm quý giá nhất
là những người phụ nữ xinh đẹp (phải chăng đó là lý do khiến các ông cứ kéo
chiến tranh nhằng nhẵng ra để khỏi về nhà?). Viên tổng chỉ huy quân đội Hy Lạp
là Agamemnon được chia một nàng (xinh nhất?) là Chryseis, con gái của lão
Chryses, tư tế đền thờ thần Apollo. Achilles thì được chia nàng Briseis. Viên
tư tế Chryses mang vàng bạc đến doanh trại Agamemnon xin chuộc con gái, nhưng
bị Agamemnon đuổi thẳng cánh. Lão chạy ra bờ biển cầu khẩn thần Apollo trừng
phạt người Hy Lạp và vị thần có cây cung bạc liền reo rắc bệnh dịch khủng khiếp
xuống doanh trại của quân Hy Lạp, khiến binh sĩ chết không biết bao nhiêu mà
kể.
“Chryses
đến gặp Agamemnon để chuộc lại con gái” (tranh thế kỷ thứ 4). Chryses quỳ dưới
chân Agamemnon, phía sau là gia nhân bưng lọ vàng, bình bạc đến chuộc cô chủ.
Không hiểu sao bên cạnh Agamemnon lại có một chú cởi truồng?
Chryses
và con bò tế” trên một ly cổ bằng vàng. Con bò này có lẽ để cho lễ tế thần
Apollo vì trên trời có thiên thần bay lượn.
Achilles bèn triệu tập một cuộc họp các tráng
sĩ Hy Lạp, mời nhà tiên tri Calchas đến để hỏi nguyên nhân. Được sự bảo kê của
Achilles (đảm bảo để Agamemnon không trả thù), nhà tiên tri chỉ đích danh
nguyên nhân là do Agamemnon đã không trả lại con gái nhà người ta. Muốn thần
Apollo nguôi giận, cách duy nhất là trả nàng Chryseis về cho bố nàng.
Achilles
cãi nhau với Agamemnon, sơn dầu, 1832, của họa sĩ Mỹ William Page (1811 –
1885), là bức tranh nhỏ xíu, có 25 x 38cm, hiện trưng bày ở Bảo tàng Nghệ thuật
Mỹ Smithsonian. Trong tranh, Agamemnon ngồi trên cao. Achilles cởi trần rút
kiếm bảo vệ không cho Agamemnon giết Calchas khi nhà tiên tri này nói ra lý do
đáng xấu hổ của trận dịch. Athena giơ tay cản Achilles.
Còn
đây là Calchas, nhà tiên tri vĩ đại thời ấy, trong bức tranh “Cuộc hiến tế
Iphigenia”. Đây chỉ là bản sao vào thế kỷ 1 ở La Mã một bức tranh vào thế kỷ
thứ 4 trước CN của Timanthes, được phát hiện ở Pompeii, và nay thì lưu tại bảo
tàng Naples. Iphigenia chính là con gái của Clymenestra (em của Helen) và
Agamemnon.
Toàn
cảnh bức “Cuộc hiến tế Iphigenia”, sao lại từ tranh của Timanthes, một họa sĩ
lớn của Hy Lạp vào thế kỷ thứ 4 trước CN. Đây cũng là bức tranh nổi tiếng nhất
của ông. Tích này là: Agamemnon có cô con gái út tên Iphigenia. Khi người Hy
Lạp dong thuyền đi đánh thành Troy, gió cứ thổi quẩn làm không đi được. Nhà
tiên tri (dại mồm) Calchas tiết lộ rằng đó là do Agamemnon lâu nay cứ khoe
khoang rằng mình đi săn chẳng thua gì thần Artemis nên giờ bà ấy mới thù cho,
và gió chỉ đổi nếu hiến Iphigenia cho thần. Agamemnon miễn cưỡng chấp thuận,
nhưng chính Artemis thổi bay Iphigenia khỏi dàn tế và thay vào bằng một con nai
(dù cũng có nhà thơ bảo rằng Artemis chẳng thương hại ai hết, và Iphigenia đã
bị giết để tế cho thần săn bắn). Trong tranh, Calchas cao nhất, mặt lo âu.
Iphigenia (trông như con trai) tuyệt vọng giơ hai tay. Menelaos xốc nách cô.
Odysseus đỡ hông cô. Agamemnon đau đớn đứng một góc che mặt. Có người cho rằng
Timanthes là thiên tài khi cho Agamemnon che mặt: ai biết sau bàn tay ấy ông
đau khổ đến mức nào; người xem tha hồ tưởng tượng. Trên trời là thần săn bắn
Artemis, lại có con nai mà bà sắp sửa thế vào chỗ Iphigenia. Tích về cô bé này
còn lắm chi tiết dài dòng nữa, và vụ hiến tế Iphigenia cũng gây nhiều đau khổ
cho gia đình của bé sau này, nên xin dành bài học về Iphigenia cho hôm khác.
Trước áp lực của các tướng lĩnh Hy Lạp,
Agamemnon buộc phải sai người đem trả Chryseis. Để thế vào, ông sai người đến
cướp nàng Briseis của Achilles, mang về doanh trại mình.
“Patroclus
tách Briseis khỏi Achilles”, tranh tường tại Casa del Poeta Tragico, hiện lưu
tại Bảo tàng Khảo cổ học Quốc gia, Naples. Khi Agamemnon bắt Achilles đưa
Briseis cho mình, Achilles và Briseis dĩ nhiên quyến luyến, Patroclus là bạn
thân (đồng thời cũng là người yêu nam của Achilles) đã tách hai người ra, để
Briseis “lên đường” về dinh Agamemnon.
“Patroclus
trao Briseis cho sứ giả của Agamemnon”, 1814, tranh của họa sĩ Pháp
Pierre-Edme-Louis Pellier. Achilles được mô tả rất võ biền, tứ chi phát triển,
trong khi Patroclus – bạn nối khố theo đúng nghĩa đen – là người điều khiển
toàn bộ cuộc chuyển giao này. Sau này, có lúc Agamemnon năn nỉ Achilles ra trận
bằng cách trả lại Briseis, Achilles cũng không thèm nhận (không biết trong vụ
từ chối này có sự phụng phịu ghen tuông của Patroclus không). Mãi đến khi
Patroclus chết, Achilles mới nhận lại Briseis (cho đỡ buồn?).
Mang
Briseis đi khỏi lều của Achilles”, tranh sơn dầu 1773 của Johann Heinrich
Tischbein – một trong những họa sĩ thượng lưu và danh giá nhất châu Âu vào thế
kỷ 18, chuyên vẽ giới thượng lưu, tích thần thoại, tích lịch sử. Thực sự là bức
này diễn tả tâm lý một cách… không hiểu nổi: Achilles chia tay người yêu mà vẫn
bình chân ngồi ở ghế. Briseis (đầu to bất thường) nhìn Achilles như là chào tạm
biệt đi hái nấm chứ không phải biệt ly.
“Eurybates
và Talthybius dẫn Briseis về cho Agamemnon”, tranh của họa sĩ trường phái
Rococo Ý Giovanni Battista Tiepolo vẽ vào thế kỷ 17. Trông Briseis rất buồn nhưng
rất gợi cảm. Agamemnon áo mũ chỉnh tề như sắp ra trận, đứng chầu chực sẵn chỉ
để… đón gái. Rõ chán!
Achilles hết sức tức giận. Nếu không có sự
khuyên bảo của nữ thần Athena có lẽ chàng đã giết chết Agamemnon rồi. Dằn dỗi,
chàng quyết định sẽ không tham chiến nữa, bỏ mặc cho người Hy Lạp giao chiến
với người Troy, đồng thời (phụng phịu) nhờ mẹ Thetis lên đỉnh Olympus nói với
thần Zeus (cựu tình nhân) làm cho người Hy Lạp thua trận.
Mỗi lời nói của cậu quý tử là một mệnh lệnh
nên nữ thần Thetis lập tức bay lên đỉnh Olympus, vào gặp thần Zeus. Nàng ngồi
dưới chân Zeus, đặt tay trái trên đầu gối, tay phải nâng cằm Zeus, rồi cầu khẩn
vị chúa tể các vị thần hãy cho người Troy thắng trận, trừ khi người Hy Lạp trả
lại danh dự cho Achilles.
Zeus hết sức lưỡng lự. Từ chối lời khẩn cầu
của Thetis, người mà Zeus từng có thời yêu thương (suýt nữa còn lấy làm vợ) là điều không thể. Nhưng Zeus cũng rất lo sợ
những cơn ghen tuông của bà vợHera – bà này chắc
chắn sẽ nổi giận nếu như biết chồng thuận theo lời đề nghị của Thetis.
“Jupiter
và Thetis” là bức tranh vẽ năm 1811 của họa sĩ tân cổ điển Pháp Jean Auguste
Dominique Ingres, hiện lưu tại bảo tàng Granet, Aix-en-Provence, Pháp. Vẽ năm
họa sĩ mới 31 tuổi, bức tranh nêu bật sự đối lập giữa sự oai phong của một nam
thần tối cao, với sự thanh thoát, nhẹ nhõm khó cưỡng của một nữ thần. Tranh có
khổ rất lớn (3.4m x 2.5m) với Zeus ngồi hiên ngang trên ngai; áo quần, da thịt
liền với màu bệ đá dưới chân thành một khối vững chắc. Thetis với những đường
cong uyển chuyển, gợi cảm, tuy cầu xin nhưng là người biết ưu thế của mình, tay
phải đặt lả lơi “gợi ý” trên hông Zeus, tay trái vươn lên như muốn xoa râu
Zeus; bộ váy xanh rêu đậm càng làm cho nền trời xanh thẫm phía sau thêm đáng
sợ. Váy xống của nàng rũ bên hông như sắp tuột xuống hết (theo Wikipedia).
(Nhân vật trên nền trời có phải Hera? Không lẽ lại là Hera, vì mặt bình thản
quá? Bạn nào biết chỉ giùm nhé). Bức tranh là một sự khái quát hóa quan hệ đàn
ông – đàn bà: đàn ông mạnh mẽ vừa là ông chủ, vừa là nô lệ của đàn bà ma lanh.
Ingres giữ bức tranh này trong xưởng mãi tới năm 1834, tức 23 năm sau, cho đến
khi nhà nước mua. Năm 1848, ông làm một bản copy bằng chì (đạo đức thế!). Mãi
đến 1911, tranh mới được triển lãm lần đầu tiên tại Paris Salon.
Trong những tình huống nhạy cảm như thế này,
cách khôn ngoan nhất mà thần Zeus luôn lựa chọn là… đứng giữa, ra vẻ không
nghiêng về bên nào. Nhưng đấy chỉ là bề ngoài, thần vẫn muốn chiều Thetis, nên
thần mới vạch ra một kế hoạch rất đơn giản: biết rằng quân Hy Lạp tấn công
thành Troy mà thiếu Achilles thì chỉ có chuốc lấy thảm bại, nên Zeus mới lệnh
cho thần báo mộng Orenos, “cài” một giấc mộng cho Agamemnon, báo rằng nếu tấn
công thành Troy thì sẽ thắng to.
Tưởng thật, Agamemnon xua quân tấn công thành
Troy. Trong trận tấn công đẫm máu này, phía thành Troy, đứng đầu là hoàng tử
Hector, anh trai của Paris, đã tàn sát quân Hy Lạp không nương tay. Kể cả khi
các thần ủng hộ hai phe cũng lao vào tham chiến, ưu thế vẫn thuộc về phía Troy.
Quân Hy Lạp, thiếu vắng người anh hùng thiên hạ vô địch Achilles, đã bị người
Troy dồn về bờ biển, cạnh các chiến thuyền. Đến lúc ấy, Achilles, do trong lòng
còn giận Agamemnon, vẫn quyết định không tham chiến.
“Các
sứ giả của Agamemnon gặp Achilles”, 1801 của Jean Auguste- Dominique Ingres.
Các sứ giả đến năn nỉ Achilles bớt giận Agamemnon mà tham chiến. Achilles ngồi
ở góc ngoài cùng tranh, được mọi người hướng về; chàng thì ôm đàn lia (chứng tỏ
nhàn cư, không quan tâm đến chiến tranh nữa), trong khi quyết định của chàng
lúc này sẽ cực kỳ quan trọng đối với cuộc chiến thành Troy đang đến hồi nguy
khốn cho quân Hy Lạp. Đặc biệt, Ingres đã rất tài tình khi mô tả mối quan hệ
thân thương giữa Achilles và Patroclus: hai chàng đứng kề nhau, với Patroclus
rất “uy quyền” và tự tin; trong khi đó, các sứ giả mỗi người một vẻ: hoang
mang, đe dọa, lo âu…
Nhưng bỗng dưng xuất hiện một con người khiến
cho mọi sự thay đổi hoàn toàn. Đó là Patroclus, bạn chí cốt của Achilles.
Tác
phẩm “Patroclus” của họa sĩ tân cổ điển lỗi lạc Jacque Louis David vẽ năm 1780
(hiện lưu ở bảo tàng Thomas Henry, Cherbourg, Pháp). Bức sơn dầu khổ to (1.2 x
1.7m) này mô tả thân hình của Patroclus, bạn thân Achilles. Về màu sắc bức
tranh này: David là một họa sĩ nhiệt thành ủng hộ cách mạng Pháp (nên yêu màu
đỏ?), đồng thời là bạn thân của nhà lãnh đạo cách mạng tư sản Robespierre. Có
thể nói, bức tranh này là một ám chỉ về tình bạn sâu nặng của ông với
Robespierre. David, dưới thời cộng hòa Pháp, được coi là một nhà độc tài của
nghệ thuật. Sau khi Robespierre bị chém đầu, David vào tù (nên Patroclus trong
tranh như đang ngồi trong ngục?). Được chính quyền Napoleon 1 tha, David theo
chế độ này và bắt đầu theo phong cách vẽ có tên “empire” (đế quốc, đế chế),
dùng toàn màu ấm nóng. Ông có rất đông học trò, và được coi là người có ảnh
hưởng nhất đối với nghệ thuật Pháp vào đầu thế kỷ 19.
“Achilles
và Patroclus”. Patroclus đang băng bó cho Achilles (hay ngược lại?)
Chứng kiến quân Troy đang tiến sát và chuẩn bị
đốt các chiến thuyền Hy Lạp, Patroclus bèn xin mượn bộ áo giáp vàng của
Achilles để xung trận, cứu nguy. Patroclus lý luận: mặc bộ áo giáp ấy, quân
Troy sẽ tưởng Achilles đã quay trở lại mà hoảng sợ tháo lui. Achilles đồng ý,
nhưng dặn Patroclus chỉ nên đánh bật người Troy ra khỏi khu vực chiến thuyền Hy
Lạp, chớ có hăng máu đuổi theo về đến thành bang của họ. Achilles sợ người bạn
thân của mình sẽ gặp nguy hiểm.
Quả nhiên, Patroclus trong bộ áo giáp của
Achilles đã làm cho quân Troy hoảng vía chạy trốn. Trong cơn say máu, quên mất
lời dặn của Achilles, Patroclus đã truy sát người Troy đến tận chân thành. Đến
đó, chàng gặp phải một địch thủ đáng sợ, chính là Hector. Hai người giao chiến
ác liệt. Với sự trợ giúp ngầm của thần Apollo, Hector đâm chết Patroclus. Bộ áo
giáp của Achilles mà Patrocles đang mặc bị Hector lột lấy làm chiến lợi phẩm.
Khỏi phải nói Achilles đau đớn đến thế nào khi
người bạn thân thiết bị giết chết. Quên hết tất cả những hiềm thù với
Agamemnon, chàng quyết định ra trận để tìm giết Hector, trả thù cho Patroclus.
Vậy là bằng cái chết của mình, Patroclus đã
làm xoay chuyển toàn bộ cuộc chiến, đồng thời phí hết cả công thần Zeus bàn mưu
với mẹ Thetis của Achilles.
Chi
tiết trong bức “Người Hy Lạp và người Troy giành xác Patroclus” của Antoine
Wiertz , vẽ năm 1836. Mặt Patroclus nhợt nhạt, áo giáp đã bị lột, thân xác vô
tri bị mọi người xâu xé.
“Achilles
khóc than cái chết của Patroclus”, vẽ khoảng 1760, của họa sĩ Gavin Hamilton.
Trong tranh, Patroclus tái nhợt, nổi bật trên nền ấm nóng của những da thịt còn
đang sống và hậu cảnh u ám của chiến tranh. Tuy nhiên hai đùi lại rất đen!
“Achilles
trầm ngâm nhìn xác Patroclus” của Giovanni Antonio Pellegrini, một trong những
họa sĩ Ý quan trọng nhất đầu thế kỷ 18. Không hiểu sao ông lại vẽ Achilles bụng
rất ỏng và mặt thì dửng dưng trước xác Patroclus đã sạm lại.
“Achilles
khóc than Patroclus”. không tìm thấy tên tác giả (bạn nào giúp giùm), là một
bức rất đẹp và cảm động. Sắc thái đau thương của những người xung quanh được
thể hiện rất tinh tế: tất cả như đều lùi lại một bước tế nhị trước sự đau đớn
của Achilles.
Achilles
chuẩn bị trả thù cho cái chết của Patroclus” – tranh của họa sĩ Hòa Lan
Theodore Jaspersz (Dirck) van Baburen, vẽ năm 1624. Sự nghiệp của họa sĩ này
rất ngắn và chỉ có vài bức tranh còn được biết đến ngày nay. Trong tranh,
Achilles mặc áo màu vàng, bàn tay phải nắm chặt vì giận, tay trái đưa lên trời
thề trả thù.
Và thế là Achilles đứng dậy, khoác bộ áo giáp mới mà mẹ chàng đưa đến, bộ giáp mới toanh từ lò rèn của thần Hephaistos. Chàng xông vào cuộc chiến một lần nữa, đánh quân Troy tan tác và giết chết Hector, vị tướng của Troy và con trai trưởng của vua Priam, để trả thù.
“Thetis
an ủi Achilles” của họa sĩ Giambattista Tiepolo, một họa sĩ Ý thuộc thế kỷ 18
nổi tiếng với các bích họa. Trong tranh, Thetis nổi lên từ biển (nhà ngoại), có
người đỡ phía sau, bất lực thấy con trai ngồi buồn bã, trống rỗng trên… khung
tranh. Đây có lẽ là một bức kiểu tranh tường của Tiepolo, để trang trí một ngôi
nhà của một vị quý tộc nào đó, nên phần khung được giới hạn, cũng như nơi
Achilles ngồi đúng là một bệ tường.
Troilus, đứa con trai mười chín tuổi của vua Priam, vua thành Troy. Tương truyền rằng nếu Troilus có thể sống đến hai mươi tuổi, thành Troy sẽ không bao giờ sụp đổ, nhưng điều đó đã không xảy ra. Achilles không thể kiềm chế dục vọng của mình dành cho Troilus khi hai người đánh nhau, “Ta sẽ giết ngươi, trừ phi ngươi phủ phục dưới sự âu yếm của ta,” Achilles đe dọa. Troilus từ chối và trốn vào trong đền thờ của thần Apollo, nhưng Achilles vẫn xông vào, xúc phạm thần Apollo. Khi Troilus tiếp tục kháng cự, Achilles đã chặt đầu chàng trai trẻ ngay trên bàn thờ.*
Không lâu sau đó đến lượt Achilles phải chết, Paris, em trai của Hector, đã bắn một mũi tên tẩm độc vào gót chân của chàng dưới sự chỉ dẫn của thần Apollo, người vẫn chưa quên cái chết của Troilus. Lời tiên tri trở thành sự thật (lời tiên tri rằng nếu tham gia cuộc chiến Achilles sẽ chết), linh hồn của Achilles đoàn tụ với người bạn của mình ở cánh đồng Elysian (thiên đàng). Tro cốt của họ được trộn vào nhau trong chiếc bình đựng tro cốt màu vàng của thần Thetis, và người Hy Lạp chôn họ trong cùng một ngôi mộ.
Pha Lê bổ sung:
1. Thời đấy, phụ nữ được coi là “chiến lợi
phẩm” trong chiến tranh. Nên việc Agamemnon cướp Briseis giống như một hành
động “ăn cắp của cải”, nên Achilles mới tức giận, chứ chẳng yêu thương gì nàng
này.
2. Người Achilles thực sự yêu chính là
Patrocles. Plato thì ví hai chàng như “người yêu”, còn Homer thì không nhấn
mạnh tình yêu giữa hai chàng nhưng cũng không né tránh nó. Theo Homer, Achilles
sau này gặp Patrocles ở thế giới bên kia, và cả hai “sống cùng nhau mãi mãi”.
