VÌ SAO NƯỚC NGA KHÔNG CÓ HỌA SỸ VĨ ĐẠI?

 VÌ SAO NƯỚC NGA KHÔNG CÓ HỌA SỸ VĨ ĐẠI?

Konstantin Savitsky, Đón tranh thánh (1878),
sơn dầu trên canvas, 141 x 228 cm, Bảo tàng Tretyakov

Nguyễn Đình Đăng tổng hợp, dịch và bình luận

Trong phần ghi chú cuối chương 2 của cuốn “50 bí mật của tay nghề ma thuật” (1948) Salvador Dalí viết:

"Các họa sỹ cổ điển đều đồng ý rằng các nghiên cứu về hình hoạ, bố cục, can hình v.v. cần được tiến hành vào những tháng mùa đông và rằng họa sỹ không nên vẽ màu trước mùa có ngày dài để chắc chắn có nhiều ánh sáng mặt trời nhất vào những tháng mùa xuân và mùa hè.

Kẻ thù tồi tệ nhất cho đôi mắt của bạn, như một họa sỹ biết tôn trọng chính mình, là thực vật dị lạ vùng nhiệt đới, thứ tuyệt đối và triệt để phản hội họa. Độ clorua quá cao trong hòa sắc của Gauguin phải đủ để chữa độ thừa acid của một họa sỹ trẻ trong toàn bộ phần đời còn lại của anh ta. Về vấn đề này, ý tưởng có một họa sỹ giỏi đến từ vùng nhiệt đới cũng sẽ ngớ ngẩn và nực cười như có một họa sỹ Thụy Điển giỏi vậy.

Người Nga, bất chấp toàn bộ lãnh thổ dàn trải mênh mông và khí chất nghệ sỹ xuất chúng của mình (xét về các văn sỹ và nhạc sỹ của họ), chưa bao giờ từng có nổi một họa sỹ vĩ đại. Họ không có một người như thế hiện nay, và không bao giờ có thể có một người như vậy, và lý do của hiện tượng lạ lùng này, bên cạnh những nguyên nhân tế nhị hơn, là tuyết. Không một xứ tuyết nào từng sản sinh ra các họa sỹ giỏi, bởi lẽ tuyết là kẻ thù lớn nhất và tệ hại nhất của võng mạc. Nó là sự phủ nhận siêu thẩm mỹ đối với toàn bộ văn hóa thị giác. Màu trắng của tuyết đơn giản là chói lòa, và chính vì lý do đó mà các màu sắc của các họa sỹ của họ nhuốm sắc tím, bị sung huyết do tích tụ aniline acid, rất độc cho mắt cũng như cho tinh thần. Đó là lý do vì sao các họa sỹ Nga là những người vẽ hòa sắc tệ nhất."

Châm chước lối hành văn cực đoan, có thể thấy nhận xét của Dalí không phải không có cơ sở. Chính các nhà phê bình mỹ thuật t.k. XIX của Nga cũng đồng quan điểm rằng hòa sắc không phải là thế mạnh của các họa sỹ Nga.

Trong bài bình luận về triển lãm năm 1878 của các họa sỹ lưu động, Vladimir Stasov (1824 – 1906), nhà bình luận uy tín nhất của Nga thời đó, khi viết về tranh của họa sỹ Konstantin Savitsky, đã nhận xét như sau:

"Nhiều người, ngay cả những người mê tác phẩm Nga độc đáo này và chiêm ngưỡng nó với toàn bộ tấm lòng, tuy vậy chắc vẫn phải than phiền cay đắng vể hòa sắc đục của nó. Cũng vậy, có lẽ cùng với nửa số khán giả còn lại, tôi cũng than vãn không kém những người kia về hòa sắc của ngài Savitsky, và sẽ sung sướng không thua bất kỳ ai, nếu như bức ‘Đón tranh thánh’ được vẽ bằng màu chất lượng tuyệt hảo của Turner hay của Ostade. Nhưng làm sao bây giờ, không có cái đó, đành bằng lòng với cái gì ta có vậy. Thêm vào đó, tôi thấy dường như ngài Savitsky bị cản trở một chút, bởi, thứ nhất, sự việc trong tranh ông diễn ra trong mùa thu Nga xám đục, u ám, không lâu trước khi rét mướt tràn tới, và thứ hai, bởi vì, nói chung, trường phái hội họa Nga không thành công trong hòa sắc. Ngoại lệ quá ư là hiếm hoi, và nếu chỉ có thêm tí bớt tí màu sắc thì sự khác nhau cũng chẳng có gì là ghê gớm.”

Alexandre Benois (1870 - 1960) [1], họa sỹ và sử gia nghệ thuật Nga, trong cuốn “Lịch sử hội hoạ Nga trong t.k. XIX” (1902), cũng có nhận xét tương tự về họa sỹ Alexandre Ivanov và bức tranh “Sự xuất hiện của Chúa Jesus trước dân chúng”:

"Mặc dù nền giáo dục hàn lâm tại nhà trường ở quê nhà luôn vênh vang với hệ thống giảng dạy bách khoa, người ta đã quên dạy Ivanov cách dùng màu, cách quan sát sự tinh tế trong mối quan hệ giữa chúng trong thiên nhiên, trong vô số sắc thái, và cách truyền đạt lại nó trong tranh. Ở đây, tại Rome, các bức bích họa của Michelangelo và Raphael, các bức phác thảo của Camuccini, Overbeck và Cornelius, cũng như lời khuyên của ba ông hoạ sỹ cuối này cũng chẳng hé lộ gì cho ông về màu sắc."

Alexander Ivanov, Sự xuất hiện của Chúa Jesus trước dân chúng (1837 – 1857)
sơn dầu trên canvas, 540 x 750 cm, Bảo tàng Tretyakov

Về họa sỹ Ilya Repin, trong cuốn “Trường phái hội hoạ Nga” (1904), Benois viết:

"Các bức tranh chân dung là thể loại khá nhất của Repin. Nhưng sự thô thiển đã đổ bóng đen khó chịu lên chúng. Repin là một tài năng thuần túy bề ngoài, trong khi đó ông lại cố hết sức bình sinh truyền đạt ‘đặc tính’ cho các khuôn mặt trong chân dung. Hậu quả là các chân dung của ông vô vị về màu sắc và bố cục, được phác hoạ và tạo hình tạm bợ, được vẽ ẩu và không đẹp, hơn nữa, trên phương diện đặc tính thì đầy những nhấn mạnh thô thiển và khó chịu. Về mặt này, chúng thua xa các chân dung thông minh của Ge và thậm chí thua cả các chân dung chính xác của Kramskoi."

Cũng trong cuốn “Trường phái hội hoạ Nga”, Benois đã chỉ ra các nguyên nhân vì sao hội họa của người Nga thua kém văn học và âm nhạc của họ:

1 - Xuất thân

"Môi trường đen tối, từ đó các họa sỹ ưu tú nhất của chúng ta xuất thân (Kripensky và Tropinin là con nông nô, Varnek là con thợ mộc, cha của Alexander Ivanov là con bị bỏ rơi lớn lên trong cô nhi viện v.v.) đã in dấu ấn lên toàn bộ cuộc đời họ, và Họa viện cũng không đủ sức xóa đi dấu ấn đó, bất chấp tiếng Pháp, các bài học khiêu vũ, và đủ thứ khoa học. Dòng chảy cuộc sống bên ngoài hầu như không chui qua nổi bốn bức tường Họa viện. Sự ngu tối ti tiện ở nhà, việc cải huấn nghiêm khắc qua thực hành và nền giáo dục theo khuôn phép ở trường đã không thể tạo ra những người có khả năng bắt tay với những họa sỹ-nhà sáng tạo đầy tinh thần cao thượng mang trong mình toàn bộ sự kiều diễm của văn hóa t.k. XVIII cùng cơn tuyệt vọng hướng tới sự hồi sinh về tinh thần đang xâm chiếm toàn bộ nhân loại ốm yếu sau cuộc cách mạng Pháp. Trong số những người được Họa viện đào tạo, chỉ có những họa sỹ như Bruni và Bryullov, nhờ xuất thân ngoại quốc, đứng cao hơn các đồng môn thuần Nga trên bình diện văn hóa, là có thể cho một cái gì đó tuyệt vời và bạo dạn hơn. Alexander Ivanov - người vĩ đại nhất trong toàn bộ thế hệ các họa sỹ Nga đầy tài năng đó - chỉ thoát khỏi ảnh hưởng môi trường của mình sau nhiều năm dài sống ở nước ngoài, nhưng tiếc thay đã quá muộn, khi đã cận kề cái chết."

2 - Tư tưởng và nhận thức của chính các nghệ sỹ

"Quan điểm của những người thông minh và có học nhất của chúng ta là bằng chứng tốt nhất cho thấy nghệ thuật thâm nhập cuộc sống chúng ta ít đến mức nào. Bắt đầu từ Pushkin, quỵ lụy van xin "thiên tài" Bryullov, cho tới Lev Tolstoi viết ra khảo luận buồn thảm về nghệ thuật mà ông không hiểu bản chất, tất tật không trừ một ai, thậm chí cả Gogol và Dostoevsky, cũng chỉ có những khái niệm tối tăm, lộn xộn nhất về hội họa, điêu khắc và kiến trúc.

Mà nói chi các nhà văn, chính các họa sỹ của chúng ta cũng ít yêu thích nghệ thuật, nó không đi vào đời sống của họ, và bản thân họ không cảm thấy nhu cầu tinh thần trong nó. Còn gì chán hơn hoàn cảnh trong đó các bậc thầy vĩ đại nhất của chúng ta đang sống, còn gì bực mình hơn những lời lẽ thốt ra từ miệng họ mà ta buộc phải nghe, và trước hết, còn gì lạ lùng hơn cái tiên đề mà họ tin tưởng không lay chuyển, rằng nghệ thuật tạo hình nói chung về bản chất thấp hơn văn học nhiều?"

Ilya Repin, Chân dung nữ nam tước Varvara Ivanovna Ikskul von Hildenbandt, 1889,
sơn dầu trên canvas, 196 x 71 cm

3 - Xã hội

"Nhưng dù sao tất cả bọn họ vẫn thừa thế nào đó: tự đáy lòng chúng ta không chấp nhận họ, chúng ta cũng không hề có ý định tự thay đổi mình theo họ, chúng ta coi họ như trò tiêu khiển thoảng qua, như một thứ minh hoạ, chưa chắc đã cần thiết, cho những cuốn sách chúng ta thích đọc trong tủ sách."

＊

Theo tôi, sở dĩ hội họa Nga không phát triển được đến tầm của hội họa châu Âu có lẽ cũng còn do hệ thống hàn lâm cứng nhắc của họa viện Saint Petersburg, một hệ thống được rập khuôn từ sự bảo thủ trì trệ của họa viện Paris t.k. XVIII, nhưng lại thiếu những người thầy như Jacques-Louis David hay Jean-Auguste-Dominique Ingres. Hơn nữa, và đây mới là nguyên nhân chính, chủ nghĩa hàn lâm của Nga, tuy nói là tôn thờ cổ điển, nhưng thực chất chỉ sao chép phong cách hàn lâm Pháp. Phương pháp hội họa sơn dầu của trường phái hội họa Nga thực chất là phương pháp vẽ trực tiếp. Những vẻ đẹp sống động, tao nhã, tự nhiên toát ra từ các dessin cùa Leonardo da Vinci, Michelangelo, Albrecht Dürer, những hòa sắc quang học kỳ ảo của phương pháp vẽ sơn dầu nhiều lớp trong tranh của Van Eyck, Titian, Rubens, Rembrandt, Vermeer, v.v., nếu không nói là hoàn toàn không có chút ảnh hưởng nào lên hội họa Nga, thì cũng chỉ ảnh hưởng rất ít. Thay vào đó là những dessin hàn lâm thiếu sinh khí, những bố cục dàn dựng kiểu nhà hát, những chân dung quý tộc, vua chúa kiểu salon thời thượng, với những hòa sắc khi thì mệt mỏi buồn bã, lúc thì sặc sỡ thái quá. Tiếc thay, như Benois đã nhận xét, “uy danh của thẩm mỹ họa viện không tạo khả năng suy nghĩ sâu hơn về thực chất của nghệ thuật, về bản chất đích thực và truyền cảm của nó.”

8/2/2018

_____________

[1] Alexandre Benois xuất thân từ gia tộc gồm toàn nghệ sỹ, nhạc sỹ, họa sỹ, kiến trúc sư, tinh hoa của xã hội Nga t.k. XIX. Cha Alexandre Benois là kiến trúc sư Nikolai Benois. Mẹ ông cũng xuất thân từ gia đình kiến trúc sư. Hai người anh của ông, một người là họa sỹ màu nước, người kia là kiến trúc sư, đều dạy tại hoạ viện Saint Petersburg. Alexandre Benois từng vào học tại Hoạ viện Saint Petersburg, nhưng ngay lập tức chán ghét hệ thống hàn lâm giáo điều của hoạ viện Nga và đã thôi học sau 4 tháng. Ông học luật và tốt nghiệp khoa luật Đại học Saint Petersburg năm 1894. Sau đó ông vừa là họa sỹ vừa là sử gia kiêm lý thuyết gia về nghệ thuật ở Nga. Ông sáng lập ra tổ hợp Thế giới nghệ thuật và xuất bản tạp chí cùng tên, đóng vai trò lớn trong việc phổ biến nghệ thuật tới công chúng. Các họa sỹ Nga như Repin, Vasnetsov, Serov, Nesterov, Levitan, Korovin, Bakst, Lansere v.v. đều tham gia tạp chí này.

Thân bolshevik, sau cách mạng tháng 10, Benois được chính quyền Xô Viết bổ nhiệm làm giám đốc Bảo tàng tranh tại Hermitage, và đã xuất bản vựng tập đầu tiên của nó. Chính nhờ các nỗ lực của Benois trong giai đoạn này mà bộ sưu tập tại hai bảo tàng Hermitage và Bảo tàng Nga được gìn giữ tương đối vẹn toàn cho đời sau. Sau khi nhìn thấy sự thực của những gì xảy ra dưới chính quyền Soviet, và đặc biệt bất bình vụ nhà nước Liên Xô bán các tác phẩm hội hoạ của Hermitage cho tư bản phương Tây để lấy ngoại tệ, Benois đã rời nước Nga sang Paris năm 1926 và từ đó không bao giờ quay về Nga nữa.

Trong hai cuốn sách "Lịch sử hội hoạ Nga t.k. XIX" (1902) và "Trường phái hội hoạ Nga" (1904) Alexandre Benois đã đưa ra những phân tích rõ ràng, sâu sắc, chính xác và chi tiết đối với hội họa Nga. Tuy nhiên các lý tưởng nghệ thuật thuần túy của Benois vô cùng xa lạ với quan điểm chính thống của chính quyền Soviet. Vì thế sách của ông không được phổ biến dưới thời cộng sản Liên Xô và chỉ được tái bản sau khi hệ thống này sụp đổ.